Облыс әкімдігі ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы Әбдірәсіл Желеубаевтың айтуынша, шаруаның алдына қойылып отырған міндет – қолда бар суды тиімді пайдалану. Өкінішке орай, соңғы жылдары су тапшылығы қатты сезіліп келеді. Оның үстіне өңір шаруалары көрші мемлекеттен өзендерге түсетін суға тәуелді. Ол да егіннің шығымына тікелей әсер ететіні белгілі. Бұл мәселені шешу мақсатында өңірде су үнемдеу технологиясы көптеп енгізілуде. Осының арқасында жыл санап тамшылатып және жаңбырлатып суару көлемі артып келеді.

Жалпы жаңа технологияны енгізушілерге 50 пайыздық субсидия да қарастырылған. Биыл су үнемдеу технологиясын 10 мың гектарға енгізіп, 76,6 мың гектар алқапқа жеткізу жоспарлануда. Сонымен қатар ағын су тапшылығын азайту мақсатында 11 мың гектар алқап 288 ұңғыма арқылы ылғалдандырылуда. Бұл бағытта жұмыстар әлі де жалғасуда. Алдағы үш жыл көлемінде су үнемдеу технологиясын 137 гектарға дейін жеткізу межеленген. Сондай-ақ Талас, Шу және Байзақ аудандарында егіс алқаптарын жерасты суымен пайдалану арқылы 43,2 мың гектар алқапта пилоттық жобаны іске асыру жоспарлануда. Ал ҚР Су ресурстары және ирригация министрлігінің мәлімдеуінше, алда 62,6 мың гектар егіс алқаптарын лазерлік тегістеу жүргізілмек. Бұл технологияда егіс алқабының беті лазерлік жабдықтың көмегімен сантиметрлік дәлдікпен тегістеледі. Соның нәтижесінде су бүкіл алқапқа біркелкі таралады, артық жиналу мен ысыраптың алдын алады. Бұл әдіс әсіресе жерүсті суару кезінде тиімді.

Бүгінде бұл технология Қызылорда облысындағы күріш шаруашылықтарында кеңінен қолданылуда екен. Лазерлік тегістеу су шығынын кемінде 20 пайызға қысқартуға мүмкіндік береді. Тамшылатып суаруды 165,8 мың гектар алқапқа енгізу көзделген. Министрліктің айтуынша, бұл технологияда су өсімдіктің тамыр жүйесіне тікелей, нақты мөлшерде жеткізіледі. Осылайша суару тиімділігі айтарлықтай артады. Тамшылатып суару, әсіресе Түркістан облысында мақта, көкөніс және бақша дақылдарын өсіруде, Алматы және Жамбыл облыстарында картоп, көкөніс, бақша және көпжылдық егінді суаруда кеңінен қолданылады. Бұл әдіс суару суын шамамен 30 пайызға дейін үнемдеуге, ал өнімділікті 1,5-2 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді. Соңғысы – жаңбырлатып суару. Су ресурстары және ирригация министрлігі оның көлемін республика деңгейінде 315,1 мың гектар алқапқа жеткізбек ниетте. Бұл – Қазақстанда ең кең таралған суару тәсілі. Мұнда су қысым арқылы құбыр жүйесімен беріліп, алқап үстіне шашыратылады. Соның арқасында егістік біркелкі ылғалдандырылады. Бұл технология Ақмола облысында, Солтүстік Қазақстан облысында, Қостанай облысында және Павлодар облысында кеңінен қолданылады. Ол негізінен жүгері, дәнді дақылдар, мал азығы дақылдарын суару үшін пайдаланылады. Солтүстік өңірлерде жаңбырлатып суару жүйелері мал азығы дақылдарын суаруда белсенді қолданылып, мал шаруашылығы үшін жем-шөп базасын бірнеше есе арттыруға мүмкіндік беріп отыр.

– Бүгінгі күні су тапшылығы бар. Бұл мәселе жылдан жылға күрделеніп келеді. Оның балама жолдары мемлекет деңгейінде Ауыл шаруашылығы және Су ресурстары және ирригация министрлігі тарапынан зерделеніп, шешу жолдары қарастырылуда. Бүгінде тамшылатып, жаңбырлатып ылғалдандыру мен лазерлік тегістеу шаруаларға кеңінен түсіндіріліп, артықшылықтары айтылуда. Алдымызға қойылып отырған міндеттің бірі – аграрлық секторда су тұтынуды азайту мәселесіне айрықша мән берілуде. Мемлекеттік органдар мен өңірлер бірлесіп жүзеге асырып жатқан кешенді шаралар өндіріс көлемі мен өнімділікке нұқсан келтірмей, су ресурстарын ұтымды пайдалануға бағытталып отыр, – дейді Әбдірәсіл Желеубаев.

Су ресурстарын тиімді пайдалану, суды көп қажет ететін дақылдардың көлемін азайту бойынша өткен жылы ҚР Су ресурстары және ирригация министрі Нұржан Нұржігітов оңтүстік өңірлерге жасаған сапары барысында айтқан болатын. Атап айтқанда, өткен жылдың желтоқсан айында Қызылорда, Түркістан және Жамбыл облыстарының шаруаларымен арнайы жиын өткізіліп, су көп қажет ететін дақылдар – күріш пен мақта егістіктерін қысқарту мәселесі қаралған болатын. Бұл жұмыс биылғы жылдың қаңтар айында Алматы және Жетісу облыстарында жалғасты. Нәтижесінде фермерлерге болжамды су қорларын ескере отырып белгіленген су пайдалану шектері жеткізілді. Қазіргі таңда егіс алқаптары 2026 жылға арналған белгіленген шектерге сәйкес бекітілді. Атап айтқанда, күріш егістігі 20,2 мың гектарға қысқартылды. Оның ішінде Қызылорда облысында – 10,9 мың, Түркістан облысында – 7,4 мың, Алматы облысында 1,9 мың гектарға азайды. Сонымен қатар су пайдаланудың тиімділігін арттыру бағытында жүйелі шаралар қабылданып жатыр. Ал республика бойынша вегетациялық кезеңнің өту барысы Ауыл шаруашылығы, Су ресурстары және ирригация министрліктерінің, сондай-ақ өңірлік әкімдіктердің тұрақты бақылауында болмақ.

Өңірлерде су жеткіліктілігі мен егіс жағдайына жедел мониторинг жүргізілуде. Биыл республика көлемінде жалпы егіс алқабы шамамен 23,8 миллион гектарды құрайды, бұл өткен жылмен салыстырғанда 180 мың гектарға артық. Егіс құрылымын әртараптандыру жұмыстары жалғасуда. Бидай алқабы 125 мың гектарға қысқарып, 12,1 миллион гектарды құрады. Министрліктің айтуынша, өнімділігі жоғары әрі су аз қажет ететін дақылдардың үлесі артты. Мәселен, майлы дақылдар 4 миллион гектардан асады (+55 мың га), мал азықтық дақылдар 3,3 миллион гектарға жетеді (+237 мың га), ұйымдасқан шаруашылықтардағы картоп алқабын 94,5 мың гектарға дейін ұлғайту көзделген.

«Оңтүстік өңірлерде егіс науқаны басталып, 202 мың гектар жерге егін егілді. Оның ішінде 113,6 мың гектары дәнді дақылдар, 32,3 мың гектары мал азықтық дақылдар, 23,7 мың гектары майлы дақылдар, ал 32,1 мың гектары көкөніс, бақша дақылдары мен картоп болды. Қалған өңірлерде дайындық жұмыстары қарқынды жүргізілуде. Тұқым қоры тексеріліп, дизель отыны мен минералды тыңайтқыштар жеткізіледі. Тұқым қорының көлемі – 2,3 миллион тонна. Сапасы жоғары талаптарға сай. Тыңайтқыш енгізу көлемі де осы деңгейде жоспарланған. Дала жұмыстарын уақтылы жүргізу мақсатында аграршыларға 402 мың тонна жеңілдетілген дизель отыны бөлінді. Ауыл шаруашылығы техникасы 90 пайыға дейін дайын. Шаруашылықтарда 133,9 мың трактор, 5,6 мыңға жуық жоғары өнімді егіс кешені, 71,4 мың сепкіш және 188,5 мың топырақ өңдеу құралдары бар. Жалпы алғанда, егіс құрылымын оңтайландыру, су үнемдеу технологияларын енгізу және су пайдалану шектерін қатаң сақтау су ресурстарына түсетін жүктемені азайтып қана қоймай, тұрақты әрі мол өнім алудың кепілі саналады. Жалпы айтқанда, көктемгі егіс науқанының барысы Үкіметтің тұрақты бақылауында», – деген болатын республикалық орталық коммуникациялар қызметі алаңында өткен баспасөз мәслихатында Ауыл шаруашылығы министрі Айдарбек Сапаров.

Ал облыста басқарма басшысы Әбдірәсіл Желеубаевтың айтуынша, дәнді және дәнді бұршақты дақылдарды 378,3 мың гектар алқапқа орналастыру көзделуде. Ал майлы дақылдар 44,3, қант қызылшасы 8,5, картоп 8,8, көкөністер 28,9, бақша дақылдары 9,7 мың гектар алқапқа орналастырылмақ. Мал азығына қажетті азықты 186,7 мың гектар алқаптан дайындау жоспарлануда.

– Көктемгі дала жұмыстарына 10,7 мыңға жуық ауыл шаруашылығы техникасын жұмылдыру жоспарланған. Оның ішінде трактор саны – 5447. Жер өңдейтін соқалар саны – 1032, қопсытқыштар – 562, дән сепкіштердің саны – 645. Бұдан бөлек 79 тұқым дәрілегіш, басқа да 2920 ауыл шаруашылығы техникасы бар егіске араласатын. Техника паркін биыл 8 пайызға жаңарту көзделіп отыр. Көктемгі және күзгі дала жұмыстарын қаржыландыру үшін «Аграрлық несие корпорациясы» акционерлік қоғамы арқылы «Кең дала» және «Кең дала-2» бағдарламалары аясында облысқа 7 миллиард теңге қарастырылған. Жалпы өтінімдер өткен жылдың қараша айынан бастап қабылданған. Бүгінгі күні 187 шаруадан 6,1 миллиард теңгеге өтінім түсіп, 149 шаруаға 4,4 миллиард теңге 5 пайыздық жеңілдікпен несие ретінде берілді, – дейді басқарма басшысы.

Марат ҚҰЛИБАЕВ