Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өз Жолдаулары мен бағдарламалық мақалаларында адами капиталды дамытудың маңызын бірнеше рет атап өтті. Оның айтуынша, елдің бәсекеге қабілеттілігі ең алдымен білімді, ойлай алатын, жаңа технологияны меңгерген ұрпаққа байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, цифрлы білім мен жасанды интеллектіні енгізу – уақыт талабы ғана емес, стратегиялық қажеттілік.

Білім беру жүйесінің трансформациясы

Дәстүрлі білім беру моделі ұзақ жылдар бойы өзгеріссіз қызмет етіп келді. Мұғалім негізгі ақпарат көзі болып, оқушы сол ақпаратты қабылдаушы рөлін атқарды. Алайда ц и фрлан дыру бұл қатын асты түбегейлі өзгертті. Қазіргі таңда білім алушы – білім процесінің белсенді қатысушысы, ал мұғалім – бағыт беруші, кеңесші, ментор. Электронды күнделік, цифрлы оқулық, онлайн платформа, қашықтан оқыту жүйелері бүгінде білім беру ұйымдарының күнделікті тәжірибесіне айналды. Бұл құралдар оқу процесін икемді етіп, білімге қолжетімділікті арттырды. Әсіресе пандемия кезеңі цифрлы білімнің маңызын айқын көрсетті. Сол кезеңде қашықтан оқыту форматы уақытша шешім емес, болашақтың бір бағыты екені дәлелденді. Жасанды интеллектінің білім саласындағы басты артықшылығы – деректерді талдау арқылы оқыту процесін оңтайландыру мүмкіндігі.

ЖИ жүйелері оқушының үлгерімін, қызығушылығын, оқу қарқынын саралап, жеке білім траекториясын құра алады. Бұл – стандартталған білім беру жүйесінен жекешелендірілген оқытуға көшуге жол ашады. Мысалы, оқушы математика пәнінен белгілі бір тақырыпты меңгеруде қиындық көрсе, жасанды интеллект қосымша тапсырмалар мен түсіндірмелер ұсынып, сол олқылықты жоюға көмектеседі. Ал жоғары нәтиже көрсеткен оқушылар үшін күрделірек тапсырмалар ұсынылады. Осылайша әр оқушы өз мүмкіндігіне сай дамиды. Жасанды интеллект пен цифрлы технологиялар инклюзивті білім беруді дамытуда да маңызды рөл атқарады. Ерекше білім беру қажеттілігі бар балалар үшін бейімделген платформалар, дауыспен басқару, мәтінді дыбыстау, визуалды материалдар оқу процесін жеңілдетеді.

Бұл – білім беру саласындағы әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етудің маңызды тетігі. Сонымен қатар цифрлы білім ауыл мен қала арасындағы алшақтықты азайтуға мүмкіндік береді. Интернетке қо сылған ауыл мектебі үздік мұғалімдердің онлайн сабақтарына, сапалы оқу материалдарына қол жеткізе алады. Бұл ауыл баласының да сапалы білім алуына жол ашады.

Мұғалімнің жаңа рөлі және цифрлы құзырет

Цифрландыру мұғалім мамандығына қойылатын талаптарды да өзгертті. Қазіргі педагог тек пәнді меңгеріп қана қоймай, цифрлы құралдарды тиімді қолдана білуі тиіс. Онлайн сабақ өткізу, цифрлы контент әзірлеу, жасанды интеллект ұсынған деректерді талдау – бүгінгі мұғалімнің кәсіби дағдысына айналуы қажет.

Бұл ретте жасанды интеллект мұғалімді алмастырмайды. Керісінше, оның жұмысын жеңілдетіп, уақытын үнемдейді. Мысалы, ЖИ жүйелері күнделік толтыру, үлгерімді талдау, есеп беру секілді процестерді автоматтандырады. Ал мұғалім сол уақытты оқушымен жеке жұмысқа, тәрбиелік мәселелерге, шығармашылыққа арнай алады.

Цифрлы университет моделі

Жасанды интеллект жоғары білім беру саласында да кеңінен қолданылуда. Университеттер онлайн курстар, ашық білім платформалары, гибридті оқыту форматына көшіп жатыр. Бұл білімге қолжетімділікті арттырып қана қоймай, өмір бойы білім алу қағидасын қалыптастырады. Цифрлы университет – бұл студенттің оқу жолын деректер арқылы басқару, академиялық адалдықты автоматты тексеру, ғылыми зерттеулерде жасанды интеллектіні қолдану, еңбек нарығымен тығыз байланыс орнату жүйесі. Мұндай модель студентті нақты еңбек нарығына бейімдеуге мүмкіндік береді. Қазақстанда жасанды интеллектіні тек құрал ретінде емес, оқыту нысаны ретінде де дамыту маңызды.

IT мамандар, деректер аналитиктері, бағдарламашылар, ЖИ инженерлері – болашақтың ең сұранысқа ие мамандықтары. Сондықтан мектептен бастап алгоритмдік ойлау, бағдарламалау негіздері, цифрлы сауаттылық дағдыларын қалыптастыру қажет. Жоғары оқу орындарында жасанды интеллектке қатысты білім беру бағдарламаларын кеңейту, ғылыми зерттеулерді қолдау, стартап экожүйесін дамыту – ұлттық деңгейдегі міндет.

Деректер қауіпсіздігі

Білім саласында жасанды интеллектті енгізу барысында деректер қауіпсіздігі мәселесі ерекше маңызға ие. Оқушының жеке деректері, оқу нәтижелері, психологиялық ерекшеліктері сенімді қорғалуы тиіс. Сонымен қатар алгоритмдердің әділдігі мен ашықтығы да басты назарда болуы қажет. Цифрлы этика қағидаттарын сақтау – білім беру саласындағы технологиялық дамудың ажырамас бөлігі. Себебі білім – болашақ ұрпақтың тағдырын айқындайтын маңызды сала.

Болашақ мектебі қандай болмақ?

Болашақ мектебі – технология мен адам арасындағы үйлесімділікке негізделген орта. Онда оқушы – белсенді ізденуші, ал мұғалім – тұлға қалыптастырушы. Сабақтар интерактивті, икемді, өмірмен тығыз байланысты болады. Жасанды интеллект білім сапасын арттырудың қуатты құралына айналады, бірақ негізгі шешім әрдайым адам қолында қалады.

Цифрлы Қазақстан жағдайында білім саласын жасанды интеллектісіз елестету мүмкін емес. Бұл – уақыт талабы, дамудың заңдылығы. Алайда технология – мақсат емес, құрал. Басты мақсат – ойлай алатын, жауапкершілігі жоғары, бәсекеге қабілетті ұрпақ тәрбиелеу. Жасанды интеллект пен цифрландыру осы мақсатқа жетудің тиімді жолын ұсынады. Ал оның табысты жүзеге асуы қоғамның дайындық деңгейіне, мұғалімнің кәсіби білігіне, мемлекеттік саясаттың жүйелілігіне байланысты.

Білім саласындағы цифрлы өзгеріс – бүгін басталып, ертең нәтиже беретін ұзақ жол. Бірақ сол жолға батыл қадам жасаған ел ғана болашақта озады.

Мақпал СҮЙІНБАЙ