Құқық қоғамда адамдардың бостандықтарын қорғауға, даулар мен қақтығыстарды шешуге, қауісіздікті қамтамасыз етуге қызмет етеді. Әрбір заң, әрбір нормативтік акт – азамат пен мемлекет арасындағы қарым-қатынасты реттеудің құралы. Құқықтық мәдениеті жоғары адам заңды құрметтейді, өзінің және өзгелердің құқықтарын қорғайды, қоғам алдындағы жауапкершілікті сезінеді. Құқық бірнеше тармаққа бөлінеді, олардың әрқайсысының өз ерекшелігі бар, бірақ барлығы қоғамдағы қатынастарды реттеуге арналған:

1. Азаматтық құқық – жеке тұлғалар арасындағы мүліктік және мүліктік емес қатынастарды реттейді. Мысалы, меншік құқығы, келісімшарттық міндеттемелер. Бұл құқық арқылы адамдар арасындағы келісім мен әділдікті сақтау қамтамасыз етіледі.

2. Қылмыстық құқық – қоғамдағы қауіпті әрекеттерді жазалайды, қылмыскерлердің жауапкершілігін анықтайды. Бұл құқық қоғамды қылмыстан қорғауға бағытталған.

3. Әкімшілік құқық – мемлекеттік органдар мен азаматтар арасындағы қатынасты реттейді, жол ережелерін бұзу, салық төлеу тәртібін қамтиды.

4. Еңбек құқығы – жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы қатынасты реттейді, еңбек құқықтарын, жалақыны, еңбек қауіпсіздігін қорғайды.

5. Отбасылық құқық – отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін белгілейді, атаананың баланы тәрбиелеу құқығын, некелік қатынастарды, алимент және мұрагерлік мәселелерін реттейді.

6. Халықаралық құқық – мемлекеттер арасындағы қатынасты реттейді, халықаралық келісімдерді бекітеді және адам құқықтарын қорғайды.

Әрбір құқық тармағы қоғамдағы белгілі бір қатынасты реттейді, азаматтың қауіпсіздігі мен әділеттілігін қамтамасыз етеді.

Мәдениет және азаматтық жауапкершілік

Құқық мәдениеті – заңды білу ғана емес, оны құрметтеу, қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну. Құқық мәдениеті жоғары адам қоғамдағы тәртіптің сақталуына үлес қо сады. Мысалы, жол ережелерін сақтау, кедендік нормаларды орындау, жұмыс орнында міндеттерін адал орындау – құқық мәдениетінің көрінісі. Балаларды құқыққа баулу өте маңызды. Олар мектептен бастап, өз құқықтары мен міндеттерін білуі тиіс. Мысалы, Қазақстан Республикасының «Балалардың құқықтары туралы» конвенциясы балалардың білім алу, ойын, денсаулық сақтау сияқты құқықтарын қорғайды.

Құқық – әділеттіліктің маңызды құралы. Мемлекет құқық арқылы азаматтардың мүддесін қорғайды, қылмыстық әрекеттердің алдын алады. Әділетті қоғамда әрбір адам өз құқықтарын қорғай алады, өз міндеттерін орындайды. Мысалы, азаматтық құқық арқылы адамдар өз мүлкін қорғауға мүмкіндік алады. Қылмыстық құқық арқылы қауіпті әрекеттер жазаланып, қоғам қауіпсіз болады. Еңбек құқығы жұмысшылардың еңбек жағдайын реттейді, ал отбасылық құқық отбасы мүшелерінің мүддесін қорғайды. Халықаралық құқық арқылы мемлекеттер бейбіт қарымқатынас орнатады, соғыстың алдын алады.

Мемлекет пен адам арасындағы өзара сенім

Құқық қоғамдағы тәртіптің, тұрақтылықтың және қауіпсіздіктің кепілі. Заңдар қоғам мүшелерінің өзара қарымқатынасын реттейді, адамдардың құқықтарын қорғайды, олардың өмірін қауіпсіз етеді. Әрбір адам құқықты білуі және оны құрметтеуі керек, өйткені заңсыздық пен құқықсыздық әлеуметтік тұрақтылықты бұзады. Құқықсыз қоғамда адамдардың бо ст андығы шектеледі, әділетсіздік көбейеді. Мысалы, еңбек заңдары жоқ болса, жұмысшылардың қауіпсіздігі сақталмай, жалақы төленбеуі мүмкін. Немесе балалардың құқықтары қорғалмаса, олар білім алу мен денсаулыққа қатысты маңызды мүмкіндіктерден айырылуы мүмкін. Сондықтан құқықтың барлығы – қоғамды дамыту, азаматтарды қорғау және әділеттілікті сақтау үшін маңызды. Құқық тек ере сектерге ғана қатысты емес, балалар мен жасөспірімдердің де құқықт арын қорғауға бағытталған.

Қазақстанда балалардың құқықтары Конституция мен және халықаралық келісімдермен қорғалған. Мысалы:

• Білім алу құқығы – әр бала мектепке барып, сапалы білім алуға құқылы.

• Денсаулық құқығы – балалардың медициналық көмегін алу мүмкіндігі қамтамасыз етіледі.

• Ойын және демалыс құқығы – баланың толық дамуы үшін ойын және бос уақыт маңызды.

• Қорғалу құқығы – зорлықзомбылықтан, әдепсіз ықпалдан қорғау. Балалардың құқықтарын сақтау қоғамның болашағын қалыптастырады.

Әрбір жас азамат өз құқықтарын білсе, оны құрметтесе және қорғап үйренсе, әділетті, тәртіпті әрі дамыған қоғам орнығады. Ересектерге де құқықтар маңызды: Азаматтық, еңбек, мүліктік, саяси құқықтар – олардың барлығы қоғамдағы әділ қатынасты сақтауға көмектеседі. Адам құқықтарын білмесе немесе құрметтемесе, ол қоғамдағы тәртіпке кедергі болады.

Құқық тек мемлекеттің міндеті ғана емес, әрбір азаматтың парызы. Құқықты сақтау – заңға бағыну, басқа адамдардың құқықт арын құрметтеу және өз міндеттерін орындау дегенді білдіреді.

Мысалы:

• Жол ережесін сақтау – қоғамдағы жол қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

• Салық төлеу – мемлекеттің әлеуметтік қызметтерін қаржыландырады.

• Қоршаған ортаны қорғау заңдарын орындау – экологиялық тепе-теңдікті сақтайды.

Азаматтардың құқықтық мәдениеті жоғары болса, қоғамның тәртібі мен қауіпсіздігі сақталады. Құқықтық с ауаттылықты арттыру – мемлекет пен азамат арасындағы өзара сенімнің кепілі. Құқық – қоғамның тірегі, адам бостандығы мен қауіпсіздігінің кепілі. Ол тек заңдар жинағы ғана емес, адамның сана-сезімі мен моральдық жауапкершілігінде көрінеді. Құқық қоғамдағы қатынастарды реттейді, әділеттілікті қамтамасыз етеді, азаматтарды қорғайды.

Құқықтық мәдениеті жоғары адам заңдарды біледі, құрметтейді, өз құқықтарын және өзгелердің құқықтарын қорғайды. Балаларды құқыққа баулу, олардың азаматтық жауапкершілігін қалыптастыру – қоғамның болашағын сақтаудың маңызды факторы. Әділетті, білімді және құқыққа құрметпен қараған қоғам ғана дамуға, қауіпсіздік пен бейбіт өмірге қол жеткізе алады. Құқықсыз қоғам хаосқа ұшырайды, адам бостандығы шектеледі, ал әділетсіздік көбейеді. Сондықтан әрбір адам өз құқықтарын білмей, қорғап қана қоймай, басқалардың құқықтарын да құрметтеуі тиіс. Құқық – бұл қоғамның тірегі, азаматтың кепілі және болашақ ұрпаққа жеткізетін маңызды мұра. Әрбір заң, әрбір норманың мақсаты – әділетті, қауіпсіз және дамыған қоғам құру.

Мақпал СҮЙІНБАЙ