Қаржылық сауаттылық деген ұғымды көпшілік тек ақшаны үнемдеумен неме с е т абысты көбейтумен ғана шектеп жатады. Алайда бұл түсінік әлдеқайда кең әрі терең мағынаға ие. Қаржылық сауаттылық – бұл адамның табысын жоспарлай білуі, шығынын бақылауы, қаржылық тәуекелдерді бағалай алуы және ұзақ мерзімді мақсаттарға саналы түрде қадам жасауы. Яғни, қаржылық сауаттылық – өмірді жоспарлау мәдениетінің ажырамас бөлігі. Ақшаны басқаруды меңгерген адам өз болашағына сеніммен қарайды, ал сенім бар жерде тұрақтылық пен даму болады. Қазіргі қоғамда қаржылық қиындыққа тап болған адамдардың басым бөлігі табыстың аздығынан емес, қаржыны дұрыс басқармаудың салдарынан күйзеліске ұшырап жатады.

Жоғары жалақы алып жүрсе де, ай соңында қарызға кіріп, несиенің құрсауынан шыға алмай жүрген жандар аз емес. Бұл жағдай қаржылық сауаттылықтың жеткіліксіздігінің айқын көрінісі. Ақшаға қатысты бейсаналы шешімдер адамның өмір сапасын төмендетіп қана қоймай, психологиялық қысымға да әкеледі. Қаржылық күйзеліс отбасылық кикілжіңдерге, әлеуметтік белсенділіктің төмендеуіне және еңбек өнімділігінің азаюына себеп болуы мүмкін. Ақшаны басқарудағы ең негізгі қағидалардың бірі – табыс пен шығын арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Көп жағдайда адамдар табысын нақты білсе де, шығынын есептемейді. Күнделікті ұсақ-түйек шығындар елеусіз көрінгенімен, ай соңында қомақты сомаға айналатынын көпшілік аңғармай қалады. Осындай бақылаусыз шығындар қаржылық тұрақсыздықтың негізгі себебіне айналады. Ал қаржылық сауатты адам үшін әрбір теңгенің қозғалысы маңызды. Ол ақшаның қайда жұмсалып жатқанын біледі және қажетсіз шығыннан саналы түрде бас тарта алады.

Жинақ мәдениеті – қаржылық сауаттылықтың маңызды көрсеткіштерінің бірі. Қазіргі өмірдің қарқыны жылдам, ал тәуекелдер көп. Күтпеген жағдайлар кез келген уақытта орын алуы мүмкін. Денсаулыққа байланысты шығын, жұмыс орнынан айырылу немесе тұрмыстық төтенше жағдайлар адамның қаржылық жағдайын күрт өзгертіп жіберуі ықтимал. Осындай сәттерде жинақтың болуы – үлкен артықшылық. Жинақ адамға уақытша қиындықты сабырмен еңсеруге мүмкіндік береді және қарызға батудан сақтайды. Өкінішке қарай, қоғамда жинақ жасау мәдениеті әлі де толық қалыптаспаған. Көпшілік «кейін бастаймын» деген оймен жүріп, уақыттың қалай өтіп кеткенін байқамай қалады. Несиені пайдалану мәселесі де қаржылық сауаттылықтың маңызды аспектілерінің бірі. Бүгінде несие алу бұрынғыдан әлдеқайда оңай. Онлайн платформалар мен жылдам рәсімдеу мүмкіндігі адамдарды ойланбай шешім қабылдауға итермелейді.

Алайда несие – қос қырлы құрал. Ол дұрыс мақсатта және мүмкіндікті ескере отырып алынған жағдайда пайдалы болуы мүмкін, ал бақылаусыз қолданылса, үлкен қаржылық ауыртпалыққа айналады. Қаржылық сауатты адам несие алар алдында оның шартын мұқият зерделейді, пайыздық мөлшерлемені, төлем мерзімін және өз табысын салыстырады. Ал эмоцияға беріліп алынған несие ұзақ жылдарға созылатын қаржылық тәуелділікке әкелуі мүмкін. Инвестиция тақырыбы да қазіргі қоғамда жиі көтерілетін мәселелердің бірі. Ақшаны тек жинап қою жеткіліксіз, оны көбейту жолдарын да қарастыру қажет.

Инвестиция – болашаққа жасалған саналы қадам. Дегенмен бұл салада білімсіз әрекет ету қауіпті. Жылдам пайдаға уәде беретін түрлі ұсыныстар адамдарды тәуекелге итермелейді. Қаржылық с ауатты адам инвестицияға асықпай, алдымен ақпарат жинап, тәуекелді бағалап барып шешім қабылдайды. Ол үшін тұрақтылық пен ұзақ мерзімді көзқарас маңызды. Инвестиция мәдениеті сабыр мен есепке негізделуі тиіс. Қаржылық сауаттылықтың тағы бір маңызды қыры – алаяқтықтан қорғана білу.

Цифрлық технологиялардың дамуы қаржылық қызметтерді жеңілдеткенімен, жаңа қауіпқатерлерді де ала келді. Интернет алаяқтық, жалған инвестициялық жобалар, фишингтік шабуылдар – мұның барлығы қаржылық сауаттылығы төмен адамдарды ныс анаға а лады. Сондықт ан қаржылық білім тек табыс пен шығынды басқарумен шектелмей, қауіпсіздік мәселелерін де қамтуы тиіс. Ақпаратты тексеру, күмәнді ұсыныстарға сақтықпен қарау – бүгінгі күннің басты талаптарының бірі. Жастар арасындағы қаржылық сауаттылық мәселесі ерекше назар аударуды қажет етеді. Өйткені бүгінгі жастар – ертеңгі экономиканың тірегі.

Ерте жастан ақшаға жауапкершілікпен қарауды үйренген адам болашақта саналы қаржылық шешім қабылдай алады. Қазіргі таңда жастардың қолында ақпарат көп, алайда сол ақпаратты дұрыс сүзгіден өткізе білу маңызды. Әлеуметтік желілерде таралатын жеңіл табыс туралы иллюзиялар жастарды қате шешімдерге жетелеуі мүмкін. Сондықтан қаржылық сауаттылықты жүйелі түрде үйрету – білім беру саласының маңызды міндеттерінің бірі. Отбасылық қаржыны басқару мәдениеті де қоғамның қаржылық деңгейін айқындайтын факторлардың бірі. Отбасында ақша мәселесі ашық әрі түсінікті түрде талқылануы тиіс. Ортақ мақсаттар мен жоспарлар отбасы мүшелерінің бір-біріне деген сенімін арттырады. Қаржылық тәртіп орнаған отбасында тұрақтылық пен үйлесім болады. Ал бейберекет қаржылық шешімдер отбасылық кикілжіңдерге себеп болуы мүмкін. Сондықтан қаржылық сауаттылық – отбасы құндылықтарымен тығыз байланысты ұғым.

Қаржылық сауатты қоғам қалыпт астыруда мемлекеттің де рөлі ерекше. Ақпараттық бағдарламалар, оқыту курстары, түсіндіру жұмыстары халықтың қаржылық білімін арттыруға ықпал етеді. Мемлекет тарапынан жасалатын мұндай қадамдар ұзақ мерзімді нәтижеге бағытталуы тиіс. Қаржылық сауаттылықты арттыру – экономикалық тұрақтылықтың кепілі. Өйткені қаржылық тұрғыда сауатты азаматтар өз өміріне ғана емес, қоғамға да жауапкершілікпен қарайды.

Қорытындылай келе, қаржылық сауаттылық – бүгінгі заманның талабы. Ақшаны басқару – өмірді басқару деген сөз. Саналы қаржылық шешімдер адамға еркіндік, тұрақтылық және болашаққа деген сенім береді. Қаржылық сауатты адам қиындыққа мойымайды, тәуекелді бағалай біледі және өз мақсатына жүйелі түрде қадам жасайды. Сондықтан қаржылық сауаттылықты арттыру әр азаматтың жеке міндеті ғана емес, қоғамның орт ақ жауапкершілігі болуы тиіс. Осындай саналы көзқарас қалыптасқан кезде ғана тұрақты, әділетті және өркендеген қоғам құруға болады.

Мақпал СҮЙІНБАЙ