Саналы тұтыну – бұл жай ғана үнемдеу немесе ақшаны шектеу емес, бұл өз ресурстарыңды мәнді әрі стратегиялық тұрғыда басқару өнері. Бұл тұжырымдаманың негізінде «аз болса да, сапалы болсын» деген қағида жатыр. Кез келген затты себетке салмас бұрын, өзіңізге мынадай маңызды сұрақтар қоюды әдетке айналдыруыңыз керек: «Бұл зат менің өмірімді шынымен жақсарта ма, әлде бұл жарнаманың әсерінен туған уақытша эмоция ма?» «Бұл сатып алу менің ұзақ мерзімді қаржылық мақсаттарыма жақындата ма, әлде кері тарта ма?» Егер осы екі сұрақтың шешімін дұрыс тауып, өз қажеттілігіңіз бен қалауларыңыздың шегін басқара білсеңіз қаржылық тұрақтылыққа алғашқы қадам жасайсыз.

Саналы тұтынудың негізгі артықшылықтары: Қаржылық тұрақтылық: Эмоцияға берілмей жасалған сауда бюджеттегі «тесіктерді» жауып, ай соңында ақшаның қайда кеткенін түсінбей қалудан сақтайды.

Психологиялық жайлылық: Үйіңіз бен айналаңыз пайдасыз заттардан арылып, тек сізге қуаныш сыйлайтын дүниелермен толығады. Қоршаған ортаға пайда: Шамадан тыс тұтынуды азайту арқылы сіз экологиялық ізді азайтып, табиғатты сақтауға өз үлесіңізді қосасыз. Саналы тұтыну мәдениеті қалыптасқан жерде отбасы бюджеті нығайып, жинақталған қаражатты ірі армандарға бағыттауға мүмкіндік туады. Бұл бүгінгі рахатты ертеңгі үлкен мақсаттарға айырбастау емес, керісінше, әр тиынның игілігін көру. Ендігі кезекте қажет пен қалаудың аражігін ажыратып көрейік.

Күнделікті өмірде қажеттіліктеріміз айқын: азық-түлік, киім-кешек, коммуналдық төлем, оқу құралдары, дәрі-дәрмек. Ал қалау көбіне эмоциямен байланысты: сән қуалау, қызығып алу, ұнағаны үшін сатып алу, өзгелерден қалмау. Қалау – жаман нәрсе емес, бірақ ол бюджетке зиян келтірмеуі тиіс. Демек мәселе «қалауға тыйым салуда» емес, оның шегін білуде. Артық шығын кемісе, жинақ көбейеді. Жинақ дегеніміз – кез келген отбасыға қажет «қауіпсіздік жастығы».

Төтенше жағдай туындаса денсаулық, жұмыс, күтпеген шығын, қарызға кірмей, өз қаражатыңмен мәселені шешуге мүмкіндік береді.

Екіншіден, саналы тұтыну несие мен қарыз тәуекелін төмендетеді. Көп жағдайда адамдар қымбат затты «қазір ала салайын» деп бөліп төлеуге жүгінеді. Алайда пайыз, комиссия, ай сайынғы төлем қосылып, жоспарланбаған ауыртпалыққа айналып кетуі мүмкін. Ал сатып алуды кейінге қалдыру немесе балама таңдау көбіне дұрыс шешім болып шығады.

Үшіншіден, бұл дағды адамға тәртіп пен мақсатқа беріктік береді.

Ақшаны басқару – өмірді басқарудың бір көрінісі. Мақсаты бар адам эмоцияға ермей, жоспарға сүйенеді: балалардың оқуына, тұрғын үйге, кәсіби дамуға немесе денсаулыққа қаржы жинайды.

Төртіншіден, саналы тұтыну экологиялық әрі әлеуметтік тұрғыдан да пайдалы. Артық алынған зат тез ескіріп, қоқысқа айналады. Ал жоспарлы сатып алу ресурсты үнемдеп, қоршаған ортаға түсетін салмақты азайтады. Қарапайым, бірақ тиімді тәсілдер Саналы тұтынуды бастау үшін күрделі қадам қажет емес.

Мына бірнеше әдет көпке көмектеседі:

1) «24 сағат ережесі». Қымбат зат алғыңыз келсе, бір тәулік күтіңіз. Көбіне эмоция басылып, заттың қажет еместігі анықталады.

2) Тізіммен сауда жасау. Дүкенге барарда нақты тізім құрып, соған ғана сүйену артық шығынды азайтады.

3) «Үш сұрақ» әдісі. Сатып аларда: Бұл маған шынымен керек пе? Қанша уақыт қолданамын? Осы ақшаны пайдалырақ нәрсеге жұмсай аламын ба?

4) Бюджеттегі үлесті белгілеу. Қалауға арналған қаражатты алдын ала жоспарлап қоюға болады. Мысалы, айлық кірістің белгілі бір бөлігін ғана көңіл көтеру немесе қосымша заттарға жұмсау.

5) Бағаға емес, құндылыққа қарау. Арзан, бірақ сапасыз затты қайта-қайта алғанша, сапалы әрі ұзақ қолданылатын өнім тиімді болуы мүмкін. «Қажет пе, қалау ма?» деген бір ғана сұрақ көп нәрсені өзгерте алады.

Саналы тұтыну – үнемдеудің ғана жолы емес, қаржылық тұрақтылыққа бастайтын өмірлік дағды. Бүгіннен бастап жоспарлы шешім қабылдап үйренсек, ертең қарызға тәуелді болмай, өз мақсатымызға сенімді қадам жасаймыз.

Назира ЖОРАБЕКҚЫЗЫ

«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ филиалы облыс бойынша Кәсіби даму институтының аға оқытушысы.