Дала сазының дариясы – Дина

Осы тұрғыдан алғанда, қазақ күй өнерінің даму тарихында Дина Нұрпейісованың алатын орны ерекше. Ол – Құрманғазы Сағырбайұлының тікелей шәкірті, төкпе күй мектебінің заңды жалғастырушысы, қазақ күй өнерін ХХ ғасырға жеткізген ұлы тұлға. Динаның шығармашылығы арқылы дәстүрлі күй өнері жаңа тарихи кезеңде өзінің өміршеңдігін дәлелдеді. Дина Нұрпейісованың өмірі мен өнер жолы – қазақ әйелінің рухани қуаты мен шығармашылық мүмкіндігінің жарқын көрінісі. Ол дәстүрлі қоғамдағы әлеуметтік шектеулерге қарамастан, күй өнерінде биік деңгейге көтеріліп, ұлттық мәдениет тарихында өшпес із қалдырды. Дина Нұрпейісова 1861 жылы Бөкей ордасында дүниеге келген. Бұл өңір – қазақтың күйшілік дәстүрі кең дамыған мәдени орта болды.

Жас Дина домбыра үнімен сусындап өсіп, халық арасындағы күйшілердің орындауын тыңдап, олардың өнерінен тәлім алды. Оның балалық шағы қазақ халқы үшін күрделі тарихи кезеңмен тұспа-тұс келді. Әлеуметтік теңсіздік, отарлық саясат, халықтың ауыр тұрмысы Динаның дүниетанымына әсер етпей қоймады. Бұл жағдайлар кейін оның күйлерінде терең көрініс тапты. Дина Нұрпейісованың балалық шағы қазақ халқы үшін күрделі де қайшылықты кезеңде өтті. ХІХ ғасырдың екінші жартысы – патшалық Ресейдің отарлау саясаты күшейіп, қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымында терең өзгерістер орын алған уақыт еді. Халықтың тұрмыс-тіршілігі ауырлап, әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік кең тарады. Осындай тарихи ахуал халық шығармашылығында, соның ішінде күй өнерінде терең көрініс тапты.

Дина жастайынан домбыра үніне құмар болып өседі. Ел ішіндегі күйшілердің орындауын тыңдап, халық күйлерін жаттап, олардың мазмұнын санасына сіңіреді. Оның ерекше музыкалық қабілеті ерте байқалып, ауыл арасындағы өнерпаздар тарапынан жоғары бағалана бастайды. Сол кезеңде әйел адамның күйші болуы сирек құбылыс саналса да, Динаның табиғи дарыны мен табандылығы бұл әлеуметтік шектеуді еңсеруге мүмкіндік берді. Динаның өмір жолы тек жеке дарынның қалыптасу тарихы ғана емес, сонымен қатар қазақ әйелінің өнер арқылы өзін танытуының жарқын үлгісі. Ол дәстүрлі ортадағы шектеулерге қарамастан, күй өнерінде жоғары деңгейге көтерілді. Бөкей ордасы – қазақтың күйшілік дәстүрі терең тамыр жайған аймақ.

Бұл өңірде Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Түркеш, Ұзақ сияқты әйгілі күйшілер өмір сүріп, күй өнерінің дамуына зор үлес қосты. Бөкей ордасындағы күйшілік мектептің басты ерекшелігі – төкпе күй дәстүрінің кең таралуы және оның идеялықкөркемдік мазмұнының тереңдігі. Бұл өңірде күй тек музыкалық шығарма ретінде ғана емес, халықтың тарихи жадын сақтаушы құрал ретінде қабылданды. Күй арқылы елдің өткен өмірі, әлеуметтік жағдайы, күресі мен арманы бейнеленді. Осындай ортада қалыптасқан Дина Нұрпейісова күйді тек әуен емес, мазмұны терең рухани құбылыс ретінде түсінді. Бөкей ордасындағы күйшілік дәстүрдің тағы бір ерекшелігі – орындаушылық шеберлікке жоғары талап қойылуы. Күйшінің домбыра тарту техникасы ғана емес, оның ішкі сезімі, күйді түсінуі маңызды болды. Бұл талаптар Динаның орындаушылық шеберлігінің қалыптасуына үлкен әсер етті.

Дина осы ортада халық күйлерін, Құрманғазы, Дәулеткерей шығармаларын тыңдап, олардың құрылымдық, әуендік ерекшеліктерін бойына сіңірді. Бұл оның кейінгі композиторлық және орындаушылық қызметіне берік негіз қалады. Қазақ күй өнерінің тарихында Құрманғазы Сағырбайұлы мен Дина Нұрпейісованың арасындағы байланыс ерекше орын алады. Құрманғазы – төкпе күй мектебінің негізін қалаушы, қазақ күй өнерін жаңа деңгейге көтерген ұлы тұлға. Оның шығармашылығы халықтың еркіндікке, әділетке деген күресін бейнеледі. Дина Нұрпейісова Құрманғазымен жас кезінде кездесіп, оның шәкірті атанады. Ұлы күйші жас Динаның бойындағы ерекше дарынды бірден байқап, оған үлкен үміт артты. Құрманғазы Динаға күй өнерінің қыр-сырын үйретіп ғана қоймай, күйдің философиялық мәнін, халықтық рухын түсіндірді. Құрманғазы мектебінде күй – тек музыкалық форма емес, идеялық мазмұнға ие көркем туынды ретінде қарастырылды.

Дина осы мектептен өтіп, күйге терең мағына беруді, оны орындау барысында көрерменге ой салуды үйренді. Бұл қасиет кейін Динаның барлық шығармашылығынан айқын байқалады. Құрманғазының «Сарыарқа», «Адай», «Кісен ашқан», «Балбырауын» сияқты күйлері Динаның орындауында ерекше көркемдік сипат алды. Ол ұстазының күйлерін дәл сақтай отырып, орындаушылық мәнеріне өзіне тән нәзіктік пен терең сезім қосты. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде ұстаз–шәкірт сабақтастығы ерекше маңызға ие. Бұл дәстүр күй өнерінде де айқын көрініс табады. Құрманғазы мен Дина арасындағы байланыс – осы сабақтастықтың жарқын үлгісі. Дина Нұрпейісова ұстазының өнерін өмір бойы насихаттап, оның күйлерін кейінгі ұрпаққа жеткізді. Ол Құрманғазы дәстүрін бұзбай, керісінше, оны сақтап, дамытты.

Сонымен қатар Дина өз күйлерін шығару арқылы күй өнерінің мазмұнын байытты. Ұстазынан алған тәлім Динаның орындаушылық стилінде айқын байқалады, екпінді, серпінді төкпе күй элементтері лирикалық нәзіктікпен үйлесім тапты. Бұл – Құрманғазы мектебінің әйел күйші шығармашылығында жаңа қырынан көрінуі еді. Дина Нұрпейісованың шығармашылық жолы ұстаз-шәкірт дәстүрінің өміршеңдігін дәлелдейді. Ол күй өнерін тек сақтап ғана қоймай, оны жаңа тарихи кезеңге бейімдеп жеткізе білді. Дина Нұрпейісованың тұлғалық қалыптасуы оның өмір сүрген ортасымен, тарихи кезеңмен және ұстаздық ықпалмен тығыз байланысты. Ол халықтың ауыр тұрмысын, әлеуметтік әділетсіздікті өз көзімен көріп өсті. Бұл жағдайлар оның күйлерінің мазмұнын тереңдетті. Дина үшін күй – ішкі жан дүниенің көрінісі, халықтың үнін жеткізуші құрал болды. Оның орындауында күй тыңдаушыға ой салатын, сезімге әсер ететін күшке ие болды. Осы қасиеттер күйшіні жай орындаушыдан ұлы өнер иесіне айналдырды.

Осылайша, оның өмірі мен шығармашылық қалыптасуы қазақ күй өнерінің дамуы тарихымен тығыз байланысты. Дина Нұрпейісованың шығармашылығы тақырыптық әртүрлілігімен ерекшеленеді. Оның күйлері негізгі түрде лирикалық, тарихи және салтдәстүрлік тақырыптарға бөлінеді. Лирикалық күйлер – адамның ішкі сезімін, махаббат, қимастық, сағыныш сияқты рухани эмоцияны бейнелейді. Мысалы, «Бұлбұл», «Әсем қоңыр» күйлері махаббат пен табиғат көрінісін үйлестіріп, тыңдаушының жүрегіне үңіледі. Бұл күйлердің ерекшелігі – әуеннің нәзік, сұлу, көбінесе баяу ырғақпен орындалуы. Тарихи күйлер – халықтың тарихи оқиғаларын, батырлық эпизодтарын бейнелейді. Мұндай күйлердің мысалы – «Он алтыншы жыл», «Қазақ күресі». Бұл күйлерде экшен мен драмалық сәттер күшейтіліп, музыкалық тілде тарихи оқиғалардың эмоционалды бейнесі беріледі. Салт-дәстүрлік күйлер – халық өміріне байланысты салттық, мерекелік іс-шараларда орындалатын күйлер. «Тойбастар», «Байжұма» сияқты күйлерді атап өтуге болады. Олар көбіне ырғақты, серпінді, халықтық көңіл-күйді бейнелейтін сипатқа ие. Дина Нұрпейісованың шығармашылығында тақырыптық жүйе жан-жақты дамыған. Бір күй бір мезетте бірнеше тақырыпты біріктіріп, тыңдаушыға терең әсер қалдырады. Мысалы, бір күйлерінде лирикалық нәзіктік пен тарихи драмалық сипат қатар жүреді. Бұл оның музыкалық ойының тереңдігін, композициялық шеберлігін көрсетеді.

Дина Нұрпейісованың лирикалық күйлерінің негізгі ерекшелігі ырғағының нәзіктік пен эмоциялық тереңдігінде. Лирикалық күйлердің ырғақтық құрылымы көбінесе баяу, ұзақ ноталардан, тегіс тональдық қозғалыстан тұрады. Бұл тыңдаушыға ой мен сезімге үңілуге мүмкіндік береді. Мысалы, «Әсем қоңыр» күйінде әуен баяу басталып, біртіндеп өрлеу арқылы эмоционалды шыңға жетеді. Лирикалық мотивтер қайталанып, кейде төмен, кейде жоғары регистрге ауысып, сезім толқынын көрсетеді. Музыкалық фраза мен тыныс аралықтары адамның ішкі толғанысын, сағынышын білдіреді. Лирикалық күйлерде динамика мен ырғақтың өзгеруі маңызды рөл атқарады. Дина баяу, баяу-серпінді, кенет қарқынды сәттер арқылы тыңдаушыны күйдің эмоционалды әлеміне енгізеді. Лирикалық күйлердің көркемдік ерекшелігі – күйді тек орындаушылық техникалық шеберлікпен емес, сезім арқылы жеткізу. Бұл Дина Нұрпейісованың орындаушылық мәнерінің негізгі белгісі. Тарихи күйлер – халықтың тарихи тағдырын, батырлық пен күрес рухын бейнелейді. Дина тарихи тақырыптарға терең мән берген. Бұл күйлердің музыкалық құрылымы драмалық, кейде толқынды, ырғақтық өрлеуі мен төмендеуі арқылы халық оқиғасының эмоционалды бейнесін береді. Мысалы, «Он алтыншы жыл» күйі – күйшінің шығармашылық мұрасындағы ең күрделі әрі мазмұны терең туындылардың бірі. Бұл күй 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске байланысты дүниеге келген. Аталған тарихи оқиға қазақ халқының тағдырында ауыр із қалдырып, халықтың әлеуметтік, рухани өміріне үлкен соққы болды.

Патшалық үкіметтің тыл жұмысына қазақ жастарын алу туралы жарлығы ел ішінде наразылық туғызып, кең көлемді көтерілістерге ұласты. Дина Нұрпейісова бұл кезеңде халықтың күйзелісін, ашу-ызасын, қорқынышы мен үмітін өз көзімен көріп, жүрегімен сезінді. Сол себепті «Он алтыншы жыл» күйі – белгілі бір оқиғаны бейнелейтін тарихи күй ғана емес, халық трагедиясының көркем музыкалық көрінісі. «Он алтыншы жыл» күйі жанрлық тұрғыдан тарихи-драмалық төкпе күйге жатады. Күйдің орындаушылық стилінде Құрманғазы мектебіне тән серпінділік пен қуатты екпін айқын байқалады. Сонымен қатар Динаға тән лирикалық, толғанысты сәттер де күйдің ішкі құрылымында маңызды орын алады. Күйдің жалпы музыкалық тілі күрделі, эмоционалдық жүктемесі жоғары. Бұл шығарма тыңдаушыдан да, орындаушыдан да үлкен дайындық пен сезімталдықты талап етеді. «Он алтыншы жыл» күйі құрылымдық жағынан бірнеше бөлімнен тұратын күрделі формаға ие. Күйдің бастапқы бөлімі баяу, ауыр екпінде орындалады. Бұл бөлімде төменгі регистрдегі дыбыстар басым болып, халық басына түскен ауыртпалықты, үрей мен күйзелісті бейнелейді. Күйдің ортаңғы бөлімінде екпін күшейіп, ырғақтық қозғалыс жанданады. Бұл тұста халықтың қарсылығы, ішкі толқуы, ашу-ызасы музыкалық тілмен айқын көрініс табады. Қатты қағыс, шапшаң пассаждар күйдің драмалық сипатын күшейтеді. Қорытынды бөлімде күй қайтадан салмақты, ойлы сипатқа ауысады. Бұл бөлімде трагедиялық сезім басым болып, халықтың қайғысы мен үмітсіздігі терең сезіледі. Дегенмен, күйдің соңында әлсіз болса да үміт нышаны байқалады, бұл халық рухының сынбағанын көрсетеді. Күйдің әуендік құрылымы төменгі дыбыстардан басталып, біртіндеп жоғары регистрге көтеріледі. Бұл музыкалық қозғалыс халықтың ішкі жан айқайын, күйзелістен қарсылыққа дейінгі рухани күйін бейнелейді.

Әуенде секірмелі интервалдар мен қайталанатын мотивтер жиі кездеседі, бұл күйге мазасыздық пен шиеленіс береді. Мелодияда халық әндеріне тән интонациялар да байқалады. Бұл күйдің халықтық сипатын күшейтіп, оны тыңдаушыға жақын етеді. «Он алтыншы жыл» күйінде ырғақтық өзгерістер ерекше маңызды рөл атқарады. Баяу және жылдам бөлімдердің қарама-қарсылығы күйдің драматургиясын айқындайды. Күй барысында динамикалық өрлеу мен бәсеңдеу жиі ауысып отырады. Күшті динамикалық сәттер халықтың ашуызасын, қарсылығын білдірсе, бәсең дыбыстар қайғы мен торығуды көрсетеді. Бұл динамикалық контраст күйдің эмоционалдық әсерін күшейтеді. Бұл күйді орындау жоғары техникалық шеберлікті талап етеді. Қатты қағыстар, жылдам саусақ қозғалысы, күрделі ырғақтық ауысулар орындаушының кәсіби деңгейін көрсетеді. Сонымен қатар күйдің мазмұнын дұрыс жеткізу үшін орындаушы тарихи мәнін терең түсінуі қажет. Дина Нұрпейісованың орындауында бұл күй ерекше әсерлі болғаны замандастарының естеліктерінде жиі айтылады. Оның орындауындағы әрбір дыбыс белгілі бір мағыналық жүк арқалап тұрғандай әсер қалдырған. «Он алтыншы жыл» күйі – қазақ күй өнеріндегі тарихи тақырыпты терең әрі шынайы бейнелеген бірегей туынды.

Бұл шығарма арқылы Дина Нұрпейісова күй өнерінің қоғамдық-әлеуметтік маңызын айқындады. Күй тек өткен оқиғаны еске салумен шектелмей, халықтың рухани төзімділігін, азаттыққа деген ұмтылысын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, «Он алтыншы жыл» күйі қазақ музыка мәдениетінің аса құнды мұрасы болып табылады. Дина Нұрпейісованың күйлері құрылымдық жағынан әртүрлі, бірақ көбінде көп бөлімді, динамикалық контрастқа бай формада болады. Күйдің әрбір бөлімі белгілі бір идеяны жеткізеді, бірақ жалпы композициялық тұтастық сақталады. Кіріспе бөлім баяу, мазасыздық пен күмәнді бейнелейді. Дамытушы бөлім ырғақты, серпінді, кейде драмалық сәттер арқылы негізгі оқиғаны сипаттайды. Қорытынды бөлім баяулап, эмоциялық тұраққа келіп, тыңдаушыға ой салатын әсер қалдырады. Мысалы, «Тойбастар» күйінде баяу кіріспеден кейін ырғақты мерекелік бөліктер басталып, қайтадан баяулау арқылы эмоциялық шарықтау мен тыныштыққа жетеді. Мұндай форма тыңдаушыға көркемдік толық әсер қалдырады. Дәулескер күйшінің күйлерін орындау ерекше техника мен экспрессияны талап етеді. Оның орындаушылық мәнерінде домбыраның толық диапазонын қолдану, тез және баяу, серпінді және баяу бөлімдердің контрастын тиімді беру, әрбір нотаны эмоционалды мазмұнмен жеткізу назарға алынады. Бұл орындаушылық тәсіл күйдің көркемдік әсерін күшейтіп, тыңдаушыны музыкалық сюжеттің ортасына енгізеді.

Динаның күйлері тек өнер туындысы ғана емес, сонымен қатар музыкалық тәрбиенің құралы. Күйшінің шығармалары домбыра техникасын үйретеді. Музыкалық ойлау мен композициялық талғамды қалыптастырады. Орындаушыға эмоциялық тереңдікті сезінуді үйретеді. Бұл қасиет оның мұрасын ғылым мен педагогика тұрғысынан да маңызды етеді.

Сәрсенбай ӘБІЛҚАЙЫР

облыстық айтыскер ақындар, жыршы-термешілер орталығының үйірме жетекшісі.