Жамбыл Жамбыл болғалы, жыр санаға толғалы...

Жүз жасаған ақынның шығармашылығы және қазақ халық поэзиясының типологиясы

Жамбыл поэзиясын типологиялық тұрғыдан қарастыру, ең алдымен, оны жеке ақынның өнері ретінде ғана емес, көпғасырлық халықтық поэзияның заңды жалғасы, тірі арнасы ретінде тануды талап етеді. Ол – жыраулық дәстүр мен ақындық импровизацияның, айтыс өнері мен толғау поэтикасының бір бойында тоғысқан көркемдік жүйе. Жамбылдың жыр айту мәнері, тақырыптық аясы, тілдік қоры мен образ жасау тәсілдері қазақ халық поэзиясына тән негізгі типологиялық белгілерді айқын көрсетеді.

Қазақ халық поэзиясының басты типологиялық сипаты – суырыпсалмалық (импровизация). Бұл құбылыс халықтық поэтикалық ойлаудың ең көне әрі ең өміршең формасы ретінде танылып, ауызша әдебиеттің генетикалық өзегін құрайды. Суырыпсалмалықта көркем ой алдын ала жазба мәтін ретінде дайындалмайды, ол нақты коммуникациялық жағдаятта, тыңдаушы қауымның көз алдында бір мезетте туындайды. Мұнда поэзия актісі – әрі шығармашылық, әрі орындаушылық процесс болып табылады. Ақынның ойы, сезімі, интонациясы мен сөз өрімі синхронды түрде жүзеге асады.

Жамбыл Жаба ев шығармашылығы осы суырыпсалмалық поэтиканың классикалық үлгісі ретінде қазақ халық поэзиясының типологиялық табиғатын терең танытады. Ол – импровизатор-ақын феноменінің кемел көрінісі. Жамбыл поэзиясында жазба әдебиетке тән мәтіндік өңдеу, композициялық шегелеу, стилистикалық редакциялау басым емес; керісінше, ауызша дискурсқа тән спонтанды құрылым, вариативтілік пен синкреттілік жетекші орын алады. Ақын сөзі сол сәттегі психологиялық ахуалмен, әлеуметтік орта және тарихи жағдаймен тікелей байланыста туады.

Фольклортанулық тұрғыдан алғанда, Жамбыл поэзиясы – орындаушы-ақын мен тыңдаушы қауым арасындағы интерактивті коммуникацияның нәтижесі. Оның жырлары монологтық сипатта болғанымен, мазмұндық тұрғыдан ұжымдық сананың көрінісін береді. Ақын өз өлеңдерінде «менді» жеке тұлғалық қолданыста айтқанымен, қауымдық «біз» позициясында сөйлейді. Бұл – қазақ халық поэзиясының негізгі типологиялық белгісі. Жамбылдың:

«Менің пірім – Сүйінбай,
Сөз сөйлемен сыйынбай!
Сырлы, сұлу сөздері
Маған тартқан сыйындай!
Сүйінбай деп сөйлесем,
Сөз келеді бұрқырап
Қара дауыл құйындай!», деген жолдары жыраулық дәстүрдің генеалогиялық сабақтастығын айқындап қана қоймай, суырыпсалмалық өнердің институционалдық негізін де аңғартады. Мұнда ақындық қабілет жеке талант ретінде емес, дәстүр арқылы берілетін рухани мұра ретінде танылады.

Жамбыл шығармашылығында суырыпсалмалық тек формалық белгі емес, поэтикалық ойлау жүйесі ретінде орныққан. Ақын үшін жыр – эстетикалық объект емес, әлеуметтік функция атқаратын рухани әрекет. Ол тарихи оқиғаға кейіннен баға бермейді, қайта сол оқиғаның ішкі динамикасымен қатар жырлайды. Бұл қасиет оның ХХ ғасырдағы қоғамдық-саяси оқиғаларға арналған толғауларынан айқын көрінеді. Мәселен:

«Ленинградтық өренім,
Мақтанышым сен едің!», деп басталатын жыры – авторлық лирикадан гөрі, халықтық эмпатияның поэтикалық формуласы. Мұнда жеке эмоция емес, ұжымдық сезім, жалпыхалықтық қайғы мен үміт көркем бейнеге айналады. Импровизациялық поэзияның типологиялық ерекшелігі де осында, ол нақты тарихи сәттен туып, жалпыадамзаттық мағынаға көтеріледі.

Жамбыл жырларындағы тілдік құрылым да ауызша поэзияға тән белгілерді сақтайды. Қарапайым синтаксистік модельдер, қайталамалар, формулалық тіркестер, мақал-мәтелге жуық образдар – оның поэтикасының негізі. Бұл ерекшеліктер поэзияны эстетикалық тұрғыдан ғана емес, мнемоникалық (есте сақтауға қолайлы) жүйе ретінде де тиімді етеді. Ауызша дәстүр үшін бұл – типологиялық қажеттілік.

Осылайша, Жамбыл Жабаевтың суырыпсалмалық өнері қазақ халық поэзиясының типологиялық табиғатын тұтастай бейнелейді. Ол – ауызша әдебиеттің синкретті сипатын, импровизациялық поэтиканың функционалдық қуатын және халықтық дүниетанымның көркемдік жүйесін бір арнаға тоғыстырған феномен. Жамбыл жыры – жеке авторлық туынды ғана емес, ұлттық поэтикалық сананың тірі көрінісі, дәстүрдің уақытпен бірге жасап, заманмен бірге сөйлей алатын рухани формасы.

Жамбыл Жаба ев шығармашылығының айрықша типологиялық қырларының бірі – халықтық мазмұн мен елдік мұраттың басымдығы. Қазақтың дәстүрлі поэзиясында ақын жеке субъективті сезімнің иесі емес, ең алдымен, қауымдық сананың өкілі, халықтың рухани аманатын жеткізуші тұлға ретінде танылады. Бұл ерекшелік жыраулық поэзиядан бастау алатын қоғамдық- функционалдық поэтикаға негізделген. Мұндай поэзияда ақынның «мені» ұжымдық «бізге» бағынып, жеке лиризм халықтық оймен астасып жатады.

Жамбыл осы дәстүрлі ұстанымды ХХ ғасыр жағдайында да сақтай білді. Оның жырларында ел тағдыры, жұрттың мұңы мен қуанышы, тарихи кезеңнің әлеуметтік-психологиялық ахуалы кең ауқымда көрініс табады. Ақын өз поэзиясында өзін халықтан жоғары қоятын дара авторлық позицияға ұмтылмайды; керісінше, сол халықтың ортасында отырып сөйлейді, халықтың тілімен ойлайды, халықтың дүниетанымымен бағамдайды. Бұл – қазақ халық поэзиясына тән репрезентативтік сипаттың айқын көрінісі.

Әдебиеттанушы Ә.Қоңыратбаев халық ақындарының шығармашылығын талдай келе, «олардың поэзиясында жеке авторлық даралықтан гөрі, халықтық сана мен дәстүрлі көркемдік формалар жетекші орын алады» деп атап көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, Жамбыл поэзиясы – халықтық мазмұнды жеткізудің кемел үлгісі. Ақын жырында жеке тағдыр емес, көптің тағдыры, жеке көңіл күй емес, ұжымдық сезім поэтикалық кеңістікке айналады.

Р.Бердібаев Жамбыл шығармашылығына берген бағасында оның поэзиясындағы басты ерекшелік ретінде елдік идея мен қоғамдық мүдденің басымдығын атап өтеді. «Ол белгілі бір уақыттың ғана емес, халықтық рухтың жыршысы бола алды» дейді. Ақынның поэзиясында дәуір шындығы жеке көзқарас сүзгісінен емес, халықтық таным тұрғысынан көркемделеді.

Бұл ерекшелік Жамбыл шығармашылығын жеке авторлық поэзиядан гөрі, ұжымдық поэтикалық сананың көрінісі ретінде бағалауға мүмкіндік береді. Оның жырлары фольклорға тән жинақтаушылыққа, типтендіруге, символдық ойлауға негізделген. Ақын белгілі бір оқиғаны жырлағанда, оны дара факті ретінде емес, халық өмірінің заңды көрінісі ретінде қабылдайды. Осылайша, Жамбыл поэзиясы халықтық дүниетанымның көркем моделі қызметін атқарады.

С.Қасқабасовтың фольклорлық поэтика туралы тұжырымдарына сүйенсек, халықтық поэзияның басты белгісі – оның қоғамдық қызметінде. Жамбыл шығармашылығы дәл осы талапқа толық жауап береді. Ақын жыры эстетикалық ләззат берумен шектелмей, әлеуметтік ой қалыптастыру, рухани біріктіру, ұлттық санаға ықпал ету функциясын атқарады. Сондықтан да Жамбыл – жеке ақын ғана емес, халық атынан сөйлеген рухани институт дәрежесіндегі тұлға.

Жырау шығармашылығындағы халықтық мазмұн мен елдік мұраттың басымдығы қазақ халық поэзиясының типологиялық табиғатын айқындай түседі. Ол – жеке авторлық даралықтан гөрі, ұжымдық сананың, халықтық дүниетанымның көркем көрінісін жеткізген ақын. Осы қасиеті арқылы Жамбыл поэзиясы ұлттық рухтың, елдік идеяның уақытпен бірге жасайтын мәңгілік формасына айналды.

Қазақ халық поэзиясының типологиясында образ жасау жүйесі айрықша орын алады. Бұл жүйеде жазба әдебиетке тән терең психологиялық талдаудан гөрі, символдық, жинақтаушы, типтендіруші бейнелер алға шығады. Фольклорлық ойлау жүйесіне сәйкес, образ жеке адамның ішкі жан дүниесін ашудың құралы емес, қоғамдағы ортақ құбылысты, әлеуметтік қатынасты, халықтық түсінікті бейнелейтін көркем модель ретінде қызмет атқарады. Жамбыл Жабаев поэзиясындағы образдар да осы халықтық типологияға толық сәйкес келеді.

Ақынның «Ағайын – туған есен бол» өлеңінде туыстық, елдік, ағайындық ұғымдары нақты бір адамның мінез-құлқы арқылы емес, тұтас әлеуметтік орта, қауымдық болмыс аясында көрінеді. Мұндағы «ағайын» образы – жеке адамдардың жиынтығы емес, қазақ қоғамының дәстүрлі тіршілік кеңістігін білдіретін жинақтаушы бейне. Ақынның:

«Кең біткен етек-жеңі ағайын ең,
Беріпті саған дәулет соған жарай...», – деген жолдарында ағайынның кеңдігі материалдық байлықтан емес, әлеуметтік жауапкершілік пен ортақ мүддеден туындайтыны аңғарылады. Мұнда Жамбыл күрделі моральдық ұғымды бір ғана деталь – «етек-жеңнің кеңдігі» арқылы береді. Бұл – фольклорлық поэтикаға тән астарлы жинақтау тәсілі.

Сонымен бірге ақын ағайын арасындағы әлеуметтік жікті де типтік бейне арқылы ашады:

«Балаңа бесіктегі белгілі ғой,
Санатқа ілінбеген Қожан қалай?...».

Бұл жерде Қожан – нақты адамнан гөрі, қоғамдағы елеусіз қалған, әлеуметтік назардан тыс топтың символы. Жамбыл жеке тағдырды суреттеу арқылы тұтас әлеуметтік теңсіздік мәселесін көтереді. Ақын сөзінің қуаты да дәл осы жеке деталь арқылы ашылатын кең қоғамдық мағынада жатыр.

Осы типологиялық принцип «Сараң бай мен жомарт кедей» өлеңінде тіпті айқын көрінеді. Бұл шығармада бай мен кедей образдары нақты психологиялық мінездеумен емес, қарсы қою (антитеза) арқылы жасалған. Бай – сараңдықтың, кедей – қанағат пен үміттің жинақталған бейнесі ретінде көрінеді:

«Малы көп бай жылайды қар жауғанда,
Бәрін тастар ниеті малға ауғанда...».
Бұл жолдарда бай бейнесі жеке адамның портреті емес, малға тәуелді әлеуметтік сананың символы. Ал кедей бейнесі керісінше, тіршілікке бейім, өмірдің ұсақ қуанышынан үміт таба білетін халықтық мінездің көрінісі: 

«Жерден алтын тапқандай кедейлер жүр,
Әйелі шелек толы сүт сауғанға...».
Жамбыл мұнда бай мен кедейді экономикалық категория ретінде емес, моральдық-этикалық типтер ретінде бейнелейді. Бұл – халық поэзиясына тән бағалау жүйесі. Ақын байлықты абсолютті құндылық ретінде емес, адамгершілік өлшемімен таразылайды.

Осы екі өлең де Жамбыл поэзиясындағы образдардың типтендіруші сипатын анық көрсетеді. Ақын батыр, ел, жер, ағайын, бай, кедей секілді образдарды нақты бір кейіпкердің шеңберінде қалдырмай, халықтық дүниетанымның кең категориялары ретінде ұсынады. Бұл – фольклорлық ойлау жүйесіне тән басты белгі.

Сонымен қатар Жамбыл шығармашылығы қазақ халық поэзиясының заманмен бірге жаңара алатын икемді тип екенін де дәлелдейді. Ол көне жыраулар поэзиясынан бастау алған образдық жүйені ХХ ғасырдың әлеуметтік шындығымен ұштастыра білді. Ағайын арасындағы теңсіздік, бай мен кедей мәселесі – дәстүрлі поэзияға тән тақырыптар болғанымен, Жамбыл оларды жаңа тарихи жағдайдың нақты шындығымен байланыстыра жырлады. Осы арқылы халық поэзиясының типологиялық жүйесі қатып қалған схема емес, уақыт талабына сай түрленіп отыратын тірі көркем организм екені айқындалады.

Мұндағы түйін, Жамбыл жыры – дәстүр мен жаңашылдықтың табиғи бірлігі. Ол халық поэзиясына тән образ жасау принциптерін сақтай отырып, сол образдарға жаңа әлеуметтік мазмұн дарыта алды. Ақын поэзиясының өміршеңдігі де осында – Жамбыл жыры арқылы қазақ халық поэзиясы ХХ ғасырда да өз рухани қуатын жоғалтпай, заманмен бірге сөйлей алды.

Қазақ халық поэзиясының типологиялық жүйесінде батырлық образ жеке қаһарманды мадақтаудан гөрі, халықтық тарихи сананы, елдік мұратты жинақтап бейнелеу қызметін атқарады. Бұл ерекшелік Жамбыл Жабаевтың батырлық сарындағы жырларында айқын көрініс табады. Соның айғағы ретінде ақынның «Біздің дәуірдің батырлары» атты толғауын атауға болады. Аталған жыр Жамбыл поэзиясындағы батырлық образдың фольклорлық және тарихи типологиясын ашуға мүмкіндік береді.

Жырдың басталуынан-ақ ақын өзін жеке баяндаушы емес, халықтың жадын сөйлетуші тұлға ретінде танытады:

«Жамбыл – Жамбыл болғалы,
Жыр санаға толғалы,
Ел көшіп талай қонғалы
Көрген талай батырды…».
Бұл жолдардағы ақынның «мені» жеке авторлық субъекті ретінде емес, уақыт пен халық жадын біріктірген медиатор ретінде көрінеді. «Жамбыл – Жамбыл болғалы» деген қайталау фольклорға тән формулалық құрылымға негізделген. Мұнда ақын өз өмірбаянын емес, ел тарихымен біте қайнасқан жыршылық миссиясын алға шығарады.

Жырдағы батырлық образдардың жасалу жүйесі де халық поэзиясына тән жинақтаушы сипатқа ие. Ақын батырды жеке мінез-құлқымен, психологиялық портретімен сипаттамайды. Керісінше, батырлық қасиетті әрекет арқылы көрсетеді:

«Желекті найза қолға алып,
Сұр жебені жолға алып,
Жолбарыстай долданып,
Ағайын үшін арланып…».

Мұнда батыр бейнесі «найза», «жебе», «жолбарыс» секілді тұрақты эпикалық символдар арқылы беріледі. Бұл – фольклорлық поэтикаға тән метафоралық-символдық модель. Батырдың ерлігі жеке бас мүддесінен емес, «ағайын үшін арлану», яғни елдік намыстан туындайды. Осы арқылы Жамбыл батырлықты жеке ерлік емес, қауымдық мораль категориясы ретінде ұсынады.

Жамбыл жырында ерекше назар аударатын тұс – батырлардың трагедиялық тағдыры. Ақын оларды тек мадақтап қоймайды, тарихи әділетсіздікті де ашып көрсетеді:

«Шықса да олар майданға
Халыққа қоныс таба алмай,
Бостандық, бақыт ала алмай,
Еңіреп елдің ұлдары…».

Бұл жолдар батырлық образға әлеуметтік-тарихи өлшем қосады. Батырлар жаумен шайқасса да, ел азаттығына жете алмады. Мұнда Жамбыл батырдың қаһармандығын емес, сол дәуірдің трагедиясын алға шығарады. Бұл – халық поэзиясына тән тарихи сыншылдықтың көрінісі.

Ақын жырында хандық дәуірге қатысты кейбір бағалау да айқын берілген:

«Неге десең ол кезде
Хан талауда, жалмауда…».

Бұл жолдар батырлардың арманда кетуінің себебін жеке әлсіздіктен емес, әлеуметтік құрылымның әділетсіздігінен іздейді. Жамбыл батырлық образды идеалдандырмайды, қайта оны тарихи контекст ішінде пайымдайды. Осы тұрғыдан алғанда, ақын поэзиясы фольклорлық дәстүрді сақтай отырып, тарихи сананың жаңаша деңгейіне көтеріледі.

Сонымен қатар жырда Жамбыл батырлар галереясын нақты есімдер арқылы береді:

«Ер Рүстем-Дастанды,
Сұраншы батыр, Өтеген,
Жауына оқтай төтеген,
Селебелі, сауытты
Көргем батыр Саурықты
Жау қамалын бітеген.
Шықса да олар майданға
Халыққа қоныс таба алмай,
Бостандық, бақыт ала алмай,
Еңіреп елдің ұлдары,
Қу найзасын құшақтап,
Арманда өлген, арманда...».

Алайда бұл есімдер жеке тұлғаның портретін жасау үшін ғана емес, батырлық дәстүрдің сабақтастығын көрсету үшін де алынған. Әр батыр – бір тарихи кезеңнің емес, тұтас халықтық ерлік рухының өкілі. Бұл – қазақ халық поэзиясындағы типтендіру принципінің айқын үлгісі. Осы орайда «Біздің дәуірдің батырлары» жыры Жамбыл поэзиясындағы батырлық образдың типологиялық табиғатын терең ашады. Ақын батырды жеке қаһарман ретінде емес, халықтың тарихи жадында сақталған елдік рухтың символы ретінде бейнелейді. Жырда фольклорлық образ жасау жүйесі, әлеуметтік сын және тарихи пайым табиғи бірлікте тоғысады. Осы арқылы Жамбыл қазақ халық поэзиясының батырлық дәстүрін ХХ ғасыр тарихи санасымен ұштастырып, дәстүр мен жаңашылдықтың өміршең синтезін жасайды.

Жамбыл Жабаев шығармашылығында тілдік жүйе – халық поэзиясының типологиялық құрылымының айнасы. Оның жырларында қарапайым, бірақ контекстке бай сөздер арқылы кең мағына мен эмоционалдық тереңдік беріледі. Бұл тілдік табиғат – кітаптан үйренілген әдеби тіл емес, халықтың күнделікті тұрмысынан, салт-дәстүрінен, тарихи тәжірибесінен туған тірі сөз. Сондықтан Жамбыл сөзі тыңдаушыға жат емес, қайта таныс, жүрекке жылы тиіп, халықтық рухпен үйлеседі.

Ақынның тілдік ерекшелігінің бір үлгісін Кенесарының ұлы Сыздық сұлтанға арнаған өлеңінен көруге болады:

«Сәлем бердім, алдияр,
Орын бердің қасыңнан.
Сен бір қалған көз едің
Кенесары асылдан.
Сыздық атың жайылды
Бұл өңірге жасыңнан...».

Мұнда қарапайым тіркестер («сәлем бердім», «қасыңнан орын бердің») тұрмыс тілінен алынғанымен, олардың мәні кең әрі жинақталған. «Сыздық атың жайылды» – жеке адамды сипаттай отырып, халыққа белгілі батырлық дәстүр мен ерлік мұрасының символдық бейнесін ашады. Ақын сөзінің күші осы бір жеке деталь арқылы кең тарихи әрі мәдени мағынаны жеткізуінде жатыр.

Сол сияқты Жетісу өңіріне белгілі Ордабайдың Қалиына айтқан өлеңінде де тілдік табиғат пен типологиялық образдар айқын көрінеді:

«Ей, Ордабай ұлы Қалиым!
Үстіңде тұр ақ үйің,
Қасыңда тұр қара үйің.
Атағыңды білемін,
Сыртыңнан-ақ таныйым...».

Бұл жолдарда қарапайым тіркестер арқылы-ақ жеке адамның аты-жөні емес, әлеуметтік мәртебесі, қоғамдағы орны, халық арасындағы таным-білуі бейнеленеді. Ақын «үйдің ақ-қарасы», «атыңды білемін» секілді көрнекті детальдар арқылы тұтас әлеуметтік типті көрсетеді. Мұнда жеке портреттен гөрі, қоғамдық-символдық образ алға шығады.

Жамбыл поэзиясында символдық және тұрақты тіркес формалары кеңінен қолданылады. «атан сұрап, ат сұрап, жариын деп келгем жоқ» деген жол қарапайым сөйлем көрінсе де, қоғамдық дәстүрді, сыйластық мәдениетін, этикалық қағиданы білдіретін тұрақты формулаға айналған. Осы тәсіл арқылы ақын халықтық типологияны тілдік деңгейде жүзеге асырады, яғни сөз қуаты арқылы образ бітеді, тип қалыптасады.

Сонымен қатар Жамбылдың тілдік тәсілі – бұл құбылмалы, икемді поэтикалық жүйе. Ол көне жыраулар дәстүрінен бастау алған образдық құрылымды ХХ ғасырдың тарихи контекстіне бейімдеп, жаңа әлеуметтік тақырыптарды кірістіреді. Мысалы, елдің көшпелі өміріндегі батырлық, бай мен кедей арасындағы моральдық айырмашылық, туыстық қарым-қатынас сияқты тақырыптар қарапайым тіл мен символдық образдар арқылы беріледі.

Бұл халық поэзиясының типологиялық жүйесінің тұрақтылығы мен икемділігін дәлелдейді, тіл – өлі форма емес, тірі мәдени феномен, дәстүр мен заман талабын үйлестіретін құрал.

Жамбыл поэзиясындағы тілдік табиғат – бұл халықтық тәжірибе мен дәстүрлі типологияны бейнелейтін күшті құрал. «Сыздыққа» және «Қалиға» өлеңдерінде көрінгендей, ақын қарапайым сөздің арқасында кең әлеуметтік және тарихи мағынаны ашады. Тілдің мұндай қабілеті арқылы Жамбыл халықтық образдарды, моральдық типтерді және әлеуметтік санады біртұтас поэтикалық жүйеде ұсынады. Бұл – халық поэзиясына тән типологияның ең айқын көрінісі, дәстүр мен жаңашылдықтың органикалық үйлесімі.

Қорытындылай келе, Жамбыл Жабаев шығармашылығы – қазақ халық поэзиясының типологиялық болмысын толық аша алатын көркемдік феномен. Ол тек жыраулық дәстүрдің соңғы буыны немесе тарихи жалғасы ғана емес, халықтық поэзияның ұзақ уақытқа созылған, динамикалық типологиялық жүйесінің ХХ ғасырдағы заңды жалғасы ретінде қарастырылады. Жамбыл поэзиясы – бұл ауызша дәстүр мен жазба әдебиет арасындағы көпір, онда фольклорлық типология, тұрақты образдар, символдық бейнелер мен ұжымдық сана нақты әрі көркем тіл арқылы үйлестірілген.

Ақынның шығармашылығы – типологиялық анализ тұрғысынан ерекше зерттеуге лайық құбылыс. Оның жырлары жеке авторлық субъективизмнен гөрі, халықтық сана мен әлеуметтік тәжірибені бейнелейтін ұжымдық поэтикалық принциптерге негізделген. Елдік, батырлық, туыстық, бай мен кедей образы сияқты типтік бейнелерде Жамбыл тек қана көркемдік мән беріп қана қоймай, оларды символдық және моральдық функциялар арқылы халықтың тарихи және әлеуметтік сана-сезіміне интеграциялайды.

Сонымен қатар Жамбылдың поэзиясы – халықтық тілдің тірі жүйесі, ол қарапайым сөздің арқасында кең тарихи, әлеуметтік және рухани мағыналарды ашады. Оның жырлары арқылы ауызша дәстүрдің синтаксистік құрылымы, фразеологиялық тұрақтылығы, метафоралық бейнелеу тәсілі сақталып, ХХ ғасырдың қоғамдық және тарихи контексінде жаңа мазмұнмен толықтырылады. Бұл – қазақ поэзиясының динамикалық типологиялық жүйесі екенін көрсететін көрініс: дәстүр мен жаңашылдық өзара үйлесіп, халық рухының тірі куәсіне айналады.

Осы тұрғыдан қарағанда, Жамбылды тану – бұл жеке ақынды зерттеу ғана емес, қазақ халық поэзиясының типологиялық тұтастығын, символдық бейне жасау жүйесін, әлеуметтік және тарихи сана-сезімді тану болып табылады. Жамбыл поэзиясы – халық поэзиясының әлеуметтік философиялық, эстетикалық және мәдени мәнін үйлестіретін ұлы дәстүр, онда әрбір сөз, әрбір бейне қазақ ұлтының рухани мұрасының бір бөлшегі ретінде қызмет етеді. Сол себепті Жамбыл шығармашылығының зерттелуі – қазақ поэзиясының типологиялық табиғатын, оның тарихи дамуы мен мәдени сабақтастығын, халықтық эстетикалық сана сезімін түсінудің негізгі кілті болып табылады.

Бақытжан МАҚАШЕВ,
М.Х.Дулати атындағы
Тараз университетінің аға оқытушысы,
әдебиеттанушы