Әлемде органикалық өнімге сұраныс артып келеді
Біз экономиканы ұзақ жылдар бойы жер қойнауымен өлшеп келдік. Мұнай бар ма? Көмір жеткілікті ме? Металл қоры қанша? Бұл сұрақтар ұлттық табыстың басты индикаторы болды. Алайда жаһандық экономика қазір мүлде басқа формуламен жұмыс істейді. Қосылған құн – көмірде емес, технологияда. Капитал – шикізатта емес, инновацияда. Ал инвестиция – табиғатты ластайтын өндірісте емес, экологиялық жауапкершілігі бар жобада.
«Жасыл экономика» осы өзгерістің өзегінде тұр. Ол қоршаған ортаны қорғау туралы декларация емес, жаңа нарықтарды игерудің құралы. Қазақстан үшін бұл – жай экологиялық міндет емес, экономиканы әртараптандырудың нақты мүмкіндігі. Бүгінде әлемдік капитал экологиялық талаптарға бейімделген жоба ларға бағытт а луда. ESG стандарттары – ірі инвесторлардың басты сүзгісі. Егер компания көміртек шығарындыларын азайтпаса, энергия тиімділігін арттырмаса, оған инвестиция тарту қиындай түседі.
Бұл жағдай Қазақстан экспортына да әсер етеді. Металлургия, мұнайхимия, энергетика салалары көміртек сыйымдылығы жоғары өндірістер санатына жат ады. Болашақт а көміртек салығы немесе шекаралық экологиялық реттеу тетіктері қазақстандық өнімнің бағасына ықпал етуі мүмкін. Демек, «жасыл экономика» – сыртқы нарықта орнымызды сақтаудың амалы. Қазақстан электр энергиясының негізгі бөлігін көмір арқылы өндіреді. Бұл – тарихи қалыптасқан модель. Бірақ энергетикалық инфрақұрылымның тозуы мен экологиялық талаптардың күшеюі жаңа шешімдер іздеуге мәжбүр етеді. Жаңартылатын энергия көздері соңғы жылдары белсенді дами бастады. Жел және күн электр стансалары іске қосылып, инвестициялық жобалар жүзеге асырылуда. Алайда мәселе тек жаңа станса салуда емес.
Желілерді жаңарту, энергия сақтау жүйесін енгізу, цифрлық басқару технологияларын дамыту – келесі кезеңнің талабы. Егер бұл сала жүйелі түрде дамыса, Қазақстан аймақтық жасыл энергетика хабына айналу әлеуетіне ие. «Жасыл экономика» өндірісті тоқтату емес, оны жаңарту деген сөз.
Металлургия мен мұнай-химия салаларында энергия тиімділігі жоғары технологияларды енгізу, көміртек шығарындыларын азайту, қалдықтарды қайта пайдалану – бәсекеге қабілеттілікті сақтаудың жолы. Цифрландыру бұл үдерістің негізгі құралына айналады. Өндірістік проце стерді автоматт андыру, ресурстарды нақты есептеу, энергия тұтынуды бақылау – шығынды азайтып қана қоймай, экологиялық талаптарға бейімделуге мүмкіндік береді. Қазақстанда қалдықтарды қайта өңдеу деңгейі төмен. Бұл – экономикалық мүмкіндіктің толық пайдаланылмай отырғанын көрсетеді. Қалдық – ресурс. Пластик, металл, қағаз, органикалық қалдықтардың барлығы қайта өңделіп, жаңа өнімге айналуы мүмкін. Қайта өңдеу зауыттары, сұрыптау орталықтары, экологиялық логистика – шағын және орта бизнес үшін жаңа бағыт.
Мемлекет бұл саланы реттеп, ынталандыру тетіктерін күшейтсе, қалдықтар экономикасы жеке сектордың маңызды сегментіне айналуы ықтимал. Қазақстан ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаушы елдердің қатарына кіреді. Бірақ климаттық өзгеріс, су т апшылығы және топырақтың тозуы агросекторды реформалауды талап етеді. Су үнемдеу технологиялары, органикалық егіншілік, агродиджитал жүйелер – бұл тек экология емес, табысты арттырудың жолы. Әлемде органикалық өнімге сұраныс артып келеді. Егер қазақстандық фермерлер осы сегментке бейімделсе, жаңа экспорттық нарық ашылады.
«Жасыл экономика» қаржы жүйесін де өзгертеді. Банктер экологиялық тәуекелдерді есепке ала бастайды. Жасыл облигациялар мен тұрақты даму қорлары пайда болады. Бұл капитал нарығының сапалық өзгерісін білдіреді. Экологиялық есептілік ашық болған сайын, инвестор сенімі артады. Қазақстандық компаниялар ха лықара лық қаржы нарығында позициясын нығайту үшін ESG стандарттарын енгізуге мәжбүр болады. «Жасыл экономикаға» көшу көмір өндірісіне тәуелді өңірлер үшін әлеуметтік сын болуы мүмкін. Сондықтан «әділ өтпелі кезең» саясаты маңызды. Қайта даярлау бағдарламалары, жаңа жұмыс орындарын құру, шағын кәсіпкерлікті қолдау – реформаның ажырамас бөлігі болуы тиіс.
Экономикалық өзгеріс әлеуметтік тұрақтылықпен қатар жүруі қажет. Қазақстан алдында екі жол тұр. Біріншісі – шикізаттық модельді сақтап, әлемдік трендтерге баяу бейімделу. Екіншісі – жасыл трансформацияны жеделдетіп, жаңа технологиялық толқынға қосылу. «Жасыл экономика» – тәуекел мен мүмкіндік қатар жүретін бағыт. Бірақ уақыт факторы шешуші рөл атқарады. Кешіккен реформа қымбатқа түсуі мүмкін. «Жасыл экономика» – экологиялық идеология емес, экономикалық прагматизм. Бұл – жаңа нарықтар, жаңа инвестициялар, жаңа жұмыс орындары.
Қазақстан егер ресурстық артықшылықтарын технологиямен ұштастыра алса, өңірлік деңгейде жасыл өсім орталығына айналу мүмкіндігі бар. Көмірден кодқа, шикізаттан инновацияға өту – болашақтың талабы. Ал жасыл бағыт – сол болашаққа апаратын нақты экономикалық даңғыл.
Мақпал СҮЙІНБАЙ