Капитал қозғалысының жаңа бағыты
XXI ғасырда экономикалық өсімнің өлшемі өзгерді. Бұрын елдің қуаты мұнай өндіру көлемімен, көмір қорының ауқымымен немесе ауыр өнеркәсіптің қарқынымен бағаланса, бүгінде инвестиция тарту қабілеті, экологиялық жауапкершілік және технологиялық жаңару басты көрсеткішке айналды. Әлемдік нарықта «жасыл экономика» ұғымы жай ғана экологиялық тренд емес, капитал қозғалысының жаңа бағыты, бизнестің жаңа философиясы ретінде орнықты. Қазақстан үшін бұл бағыт жай сән емес, стратегиялық таңдау. Өйткені табиғи ресурстарға тәуелді модель ұзақмерзімді тұрақтылықты қамтамасыз ете алмайды.
– «Жасыл экономика» дегеніміз табиғатты қорғау ұраны ғана емес. Ол – ресурсты тиімді пайдалану, көміртек шығарындыларын азайту, энергияның жаңартылатын көздерін дамыту, қалдықсыз өндіріс құру және ең бастысы – жаңа жұмыс орындарын қалыптастыру арқылы экономикалық өсімге қол жеткізу. Әлем елдері бұл бағытқа миллиардтаған доллар инвестиция құйып отыр. Қазақстан да бұл үдерістен шет қала алмайды.
Әлемдік нарықтағы жасыл трансформация
Соңғы онжылдықта әлемдік қаржы институттары экологиялық стандарттарды басты талаптардың біріне айналдырды. ESG қағидаттары, яғни экология, әлеуметтік жауапкершілік және корпоративтік басқару талаптары ірі компаниялардың инвестициялық тартымдылығын айқындайтын негізгі өлшемге айналды. Инвесторлар енді тек пайда көлеміне емес, өндірістің қоршаған ортаға әсеріне, көміртек ізінің деңгейіне, энергия тиімділігіне назар аударады.
Еуропалық одақ 2050 жылға қарай көміртек бейтараптығына қол жеткізуді мақсат етті. Қытай да көміртек шығарындыларын шектеу саясатын күшейтуде. АҚШ-та жасыл энергетика жобаларына триллиондаған доллар бағытталды. Бұл үрдіс шикізатқа негізделген экономикалар үшін жаңа сын-қатерлер туындатады. Егер экспортталатын өнім көміртек талаптарына сәйкес келмесе, оған қосымша салық салынуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстан үшін «жасыл экономика» – бәсекеге қабілеттілікті сақтап қалудың тетігі. Әсіресе көміртек салығы енгізіле бастаған жағдайда, дәстүрлі энергия көздеріне тәуелді кәсіпорындардың өнімдері қымбаттауы ықтимал.
Қазақстан электр энергиясының басым бөлігін көмір жағатын стансалар арқылы өндіреді. Бұл бір жағынан арзан ресурсқа сүйенген модель болса, екінші жағынан атмосфераға бөлінетін зиянды қалдық көлемінің жоғары болуына әкеледі. Дегенмен соңғы жылдары жаңартылатын энергия көздерінің үлесі артып келеді. Жел, күн және шағын су электр станциялары іске қосылып жатыр. Бірнеше өңірде ірі жел парктері жұмыс істейді. Бұл жобалар шетелдік инвесторлардың қатысуымен жүзеге асуда. Алайда жаңартылатын энергияның жалпы энергетикалық баланстағы үлесі әлі де жеткіліксіз. Инфрақұрылымның тозуы, желілердің ескіруі, энергия сақтау технологияларының қымбаттығы – саланың дамуын тежейтін факторлар. Соған қарамастан, жасыл энергетика инвестиция тартудың тартымды бағытына айналып келеді.
Қазіргі жаһандық капитал экологиялық жауапкершілігі бар жобаларға бағытталуда. Халықаралық даму банктері көмір жобаларын қаржыландыруды қысқартып, жасыл бастамаларды қолдауға көшті. Қазақстан үшін бұл жаңа мүмкіндіктер алаңы. Жасыл облигациялар шығару тәжірибесі қалыптасып келеді. Бірқатар қаржы ұйымдары экологиялық жобаларды қаржыландыруға арналған құралдарды енгізді. Бұл қаржы нарығының сапалық тұрғыдан жаңаруына ықпал етеді. Сонымен қатар жеке сектор үшін де жаңа бағыттар ашылуда.
Энергия тиімді ғимараттар салу, қалдықтарды қайта өңдеу, агроөнеркәсіп кешенінде су үнемдеу технологияларын енгізу – болашағы бар салалар. Егер мемлекет тарапынан тұрақты саясат пен салықтық ынталандыру тетіктері күшейсе, жасыл бизнес экономиканың маңызды драйверіне айналуы мүмкін. Қазақстан экспортының едәуір бөлігі металлургия және мұнай-химия салаларына тиесілі. Бұл салалар көміртек сыйымдылығы жоғары өндірістерге жатады. Еуропалық одақ енгізіп отырған көміртек шекаралық реттеу механизмі болашақта қазақстандық экспорттаушыларға қосымша шығын жүктеуі мүмкін. Сондықтан өндірісті жаңғырту, энергия тиімділігін арттыру, цифрлық бақылау жүйелерін енгізу стратегиялық қажеттілікке айналды. Бұл тек экология мәселесі емес, экономикалық өміршеңдік мәселесі. Кәсіпорындар жаңа стандарттарға бейімделмесе, сыртқы нарықта позициясын жоғалтуы ықтимал.
Агросектор және жасыл мүмкіндік
Жасыл экономика тек энергетикамен шектелмейді. Ауыл шаруашылығы саласында су үнемдеу, топырақ құнарлылығын сақтау, органикалық өнім өндіру бағыттары маңызды. Қазақстан аграрлық әлеуеті жоғары ел болғандықтан, экологиялық таза өнім экспортын дамытуға мүмкіндік бар. Әлемдік нарықта органикалық азықтүлікке сұраныс өсіп келеді. Егер фермерлерге технологиялық қолдау көрсетілсе және сертификаттау жүйесі жетілдірілсе, бұл сала жаңа табыс көзін ашады.
Урбанизация үдерісі күшейген сайын қалалардың экологиялық жүктемесі артады. Энергия тиімділігі жоғары тұрғын үйлер, электр көлігі инфрақұрылымы, қоғамдық көлікті газға немесе электрге көшіру, қалдықтарды бөлек жинау жүйесін дамыту – бұл да «жасыл экономиканың» бөлігі. Ірі қалаларда экологиялық жобалар жүзеге асуда, бірақ оларды жүйелі саясатқа айналдыру қажет. Қалдықтарды қайта өңдеу саласы жеке бизнес үшін үлкен мүмкіндік бола алады. Қазір бұл нарық толық игерілмеген.
Жаңа мамандықтарға жол
«Жасыл экономика» жаңа мамандықтардың пайда болуына жол ашады. Инженерлер, энергия аудиторлары, экологиялық сарапшылар, қалдықтарды басқару менеджерлері сияқты мамандарға сұраныс артады. Бұл еңбек нарығының сапалық өзгеруіне ықпал етеді. Университеттер білім беру бағдарламаларын жаңғыртуы тиіс. Жасыл технологияларды меңгерген кадрлар экономиканың жаңа кезеңінде негізгі ресурсқа айналады.
«Жасыл экономикаға» көшу тек нарық күшімен жүзеге аспайды. Мемлекет ұзақмерзімді стратегия қалыптастырып, нормативтік базаны тұрақты ұстауы қажет. Инвестор үшін болжамдылық маңызды. Егер саясат жиі өзгерсе, капитал тарту қиындайды. Салықтық жеңілдіктер, субсидиялар, инфрақұрылымдық қолдау, ғылыми зерттеулерге гранттар – бұл бағыттағы негізгі құралдар. Сонымен қатар ашықтық пен есептілік күшейтілуі тиіс.
Қаржы нарығы және ESG
Қазақстан қор нарығында ESG стандарттарын енгізу басталды. Компаниялар экологиялық есептілікті жариялай бастады. Бұл инвестор сенімін арттырады. Болашақта банктер несие беру кезінде экологиялық тәуекелдерді есепке алуы ықтимал. Бұл кәсіпорындарды жауапкершілікке итермелейді. «Жасыл экономикаға» көшу арзан процесс емес. Инфрақұрылымды жаңарту, технология сатып алу, кадр даярлау – қомақты қаражатты талап етеді. Сонымен қатар халықтың төлем қабілеті де ескерілуі тиіс. Энергия тарифтерінің күрт өсуі әлеуметтік наразылық туындатуы мүмкін. Сондықтан өтпелі кезең теңгерімді саясатты қажет етеді. Әлеуметтік әділеттілік сақталмаса, жасыл реформаларға қарсылық туындауы ықтимал.
Қазақстан 2060 жылға қарай көміртек бейтараптығына қол жеткізу мақсатын жариялады. Бұл ұзақмерзімді бағыт экономиканың барлық секторын қамтиды. Егер бұл саясат жүйелі түрде іске асса, ел жаңа инвестициялық тартымдылық деңгейіне көтерілуі мүмкін. «Жасыл экономика» – тәуекел мен мүмкіндік қатар жүретін бағыт. Бірақ жаһандық трендтерді ескерсек, бұл жолдан бас тарту мүмкін емес. Керісінше, уақытында бейімделген елдер ұтады.
«Жасыл экономика» – экологиялық ұран емес, экономикалық стратегия. Ол Қазақстан үшін шикізатқа тәуелділіктен арылудың, жаңа инвестиция тартудың, жоғары технологиялы жұмыс орындарын құрудың мүмкіндігі. Әлем өзгеріп жатыр. Капитал да, технология да, нарық та жаңа талап қояды. Егер біз бұл өзгерісті дер кезінде қабылдап, жүйелі реформа жүргізе алсақ, «жасыл экономика» Қазақстанның келесі онжылдықтағы басты өсім нүктесіне айналуы ықтимал. Болашақтың бизнесі бүгіннен басталады. Ал жасыл экономика – сол болашақтың экономикалық коды.
Мақпал СҮЙІНБАЙ