Ортақ аспанға ортақ жауапкершілікпен қарау керек

Қазіргі таңда жасыл экономика көбіне жердегі өндіріс, энергия көздері мен ауыл шаруашылығы аясында қарастырылады. Алайда адамзаттың экономикалық белсенділігі тек жер бетімен шектелмейді. Әуе көлігі дамыған сайын, атмосфера мен әуе кеңістігінің экологиялық жағдайы да жаһандық мәселе ретінде алдыңғы қатарға шықты. Әуе кеңістігі – шекарасыз, баршаға ортақ орта болғандықтан, ондағы жасыл экономика қағидаттары ерекше маңызға ие. Авиация саласы әлемдік экономиканың маңызды бөлігі. Ол елдер арасындағы байланысты нығайтып, сауда мен туризмнің дамуына ықпал етеді.

Дегенмен, ұшақтар атмосфераға көмірқышқыл газы мен азот оксидтерін шығарып, климаттың өзгеруіне әсер етеді. Сарапшылардың мәліметінше, авиация саласы жаһандық CO₂ шығарындыларының шамамен 2-3 пайызын құрайды. Бұл көрсеткіш басқа салалармен салыстырғанда аз көрінгенімен, әуе қозғалысының жыл сайын артуы экологиялық тәуекелді күшейтуде. Осы тұрғыдан алғанда, әуе кеңістігіндегі жасыл экономика – авиация саласын экологиялық тұрғыдан тұрақты етуге бағытталған жүйе. Оның негізгі мақсаты – әуе тасымалының экономикалық тиімділігін сақтай отырып, қоршаған ортаға келетін зиянды барынша азайту. Әуе кеңістігіндегі жасыл экономиканың маңызды бағыттарының бірі – тұрақты авиациялық отынды (Sustainable Aviation Fuel – SAF) қолдану.

Бұл отын түрі биомасса, ауыл шаруашылығы қалдықтары немесе қайта өңделген майлар негізінде өндіріледі. Ол дәстүрлі авиациялық жанармаймен салыстырғанда көмірқышқыл газының шығарындыларын 60–80 пайызға дейін азайта алады. Қазіргі таңда көптеген халықаралық әуе компаниялары мен мемлекеттер SAF қолдануды біртіндеп енгізіп жатыр. Тағы бір маңызды бағыт – электрлі және гибридті ұшақтарды дамыту. Мұндай әуе көліктері әсіресе қысқа қашықтықтарға арналған рейстер үшін тиімді. Олар шуды азайтып, зиянды газдарды мүлде шығармауы немесе өте аз мөлшерде шығаруы мүмкін.

Бұл технологиялар болашақта аймақтық әуе қатынасының экологиялық бейнесін түбегейлі өзгертуі ықтимал. Сонымен қатар, әуе кеңістігін тиімді басқару да жасыл экономиканың бір бөлігіне жатады. Ұшу маршруттарын оңтайландыру, цифрлық басқару жүйелері мен жасанды интеллектіні пайдалану арқылы ұшақтардың артық айналуын азайтып, жанармай шығынын төмендетуге болады. Бұл әрі экономикалық, әрі экологиялық пайда әкеледі. Әуежайлардың да рөлі ерекше. Қазіргі таңда әлемнің көптеген әуежайлары «жасыл әуежай» тұжырымдамасына көшуде. Олар күн және жел энергиясын пайдаланып, электрлі жер үсті көліктерін енгізіп, су мен қалдықтарды қайта өңдеу жүйелерін дамытып жатыр.

Мұндай шаралар авиация саласының экологиялық ізіне айтарлықтай әсер етеді. Әуе кеңістігі мемлекеттерге бөлінбейтін орта болғандықтан, бұл саладағы жасыл экономика халықаралық ынтымақтастықты талап етеді. Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ICAO) және CORSIA сияқты бағдарламалар арқылы елдер авиациядағы көміртек шығарындыларын азайтуға бірлесе атсалысуда. Бұл бастамалар әуе кеңістігіндегі экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ортақ жауапкершілік екенін көрсетеді. Қазақстан үшін де бұл тақырып өзекті. Ел аумағы арқылы өтетін транзиттік әуе жолдары көп, ал авиация саласы экономиканың маңызды бөлігіне айналуда. «Жасыл Қазақстан» стратегиясы аясында әуе көлігі саласында энергия тиімділігін арттыру, экологиялық стандарттарды енгізу және болашақта тұрақты авиациялық отын өндіру мүмкіндіктерін қарастыру өзекті бағыттардың бірі бола алады.

Қазақстан Еуразия құрлығының дәл ортасында орналасқандықтан, оның әуе кеңістігі халықаралық әуе тасымалы үшін стратегиялық маңызға ие. Еуропа мен Азияны байланыстыратын негізгі әуе дәліздерінің бірқатары Қазақстан аумағы арқылы өтеді. Қазіргі уақытта Қазақстанның әуе кеңістігінен тәулігіне орта есеппен 1500-2000 ұшақ ұшады. Бұл көрсеткіш маусымға, аптаның күніне және әлемдік саяси-экономикалық жағдайға байланысты өзгеріп отырады. Ұшулардың басым бөлігі – халықаралық транзиттік рейстер. Әсіресе Еуропа мен Қытай, Оңтүстік-Шығыс Азия, Корея және Жапония арасындағы бағыттарда Қазақстан әуе кеңістігі кеңінен қолданылады. Ішкі және Қазақстанға келіп-қайтып кетіп жатқан рейстер жалпы әуе қозғалысының шамамен 10-15 пайызын ғана құрайды.

2022 жылдан кейін Ресей әуе кеңістігін айналып өтетін халықаралық рейстер санының артуына байланысты Қазақстанның үстімен өтетін ұшақтар саны едәуір көбейді. Кейбір қарбалас күндері бұл көрсеткіш 2000 рейстен де асып түседі. Осылайша, еліміздің әуе кеңістігі жаһандық әуе тасымалы жүйесінде маңызды транзиттік торап ретінде өз рөлін күшейтіп келеді. Облыстың әуе кеңістігі арқылы тәулігіне орта есеппен 80-150 ұшақтың өтуі өңір экологиясына жанама болса да әсер ететін факторлардың бірі. Әуе кемелерінен бөлінетін көмірқышқыл газы, азот оксидтері және ұсақ бөлшектер атмосфераның жоғарғы қабаттарында шоғырланып, ауа айналымы арқылы жер бетіне таралуы мүмкін.

Бұл әсіресе өнеркәсіп пен автокөлік жүктемесі бар аймақтарда ауаның жалпы ластану деңгейін күшейтеді. Осыған байланысты әуе кеңістігін экологиялық тұрғыдан басқару, яғни ұшу бағыттарын оңтайландыру, жанармайды үнемдейтін технологияларды қолдану және әуе қозғалысын цифрлық мониторинг арқылы бақылау жасыл экономика қағидаттарын іске асырудың маңызды тетігіне айналуда. Мұндай кешенді тәсіл өңірдің ауа сапасын жақсартуға және экологиялық қауіпсіздікті арттыруға мүмкіндік береді. Қазіргі таңда ауаның ластануы жаһандық деңгейдегі ең өзекті экологиялық мәселелердің біріне айналды. Өнеркәсіптің қарқынды дамуы, көлік құралдарының көбеюі және энергия көздерін тиімсіз пайдалану атмосфераға зиянды қалдықтардың көптеп бөлінуіне әкеліп отыр.

Бұл жағдай адам денсаулығына, экожүйелерге және климаттың өзгеруіне тікелей әсер етеді. Ауаның ластануын азайтудың тиімді жолдарының бірі – жасыл экономика қағидаттарын әуе кеңістігімен байланысты салаларға енгізу. Әуе кеңістігі тек авиациямен шектелмей, атмосфераны қорғау, бақылау және экологиялық инновацияларды қолдану алаңы ретінде қарастырылуы тиіс. Біріншіден, экологиялық таза авиацияны дамыту маңызды. Ұшақтардан бөлінетін көмірқышқыл газы мен басқа да зиянды заттарды азайту үшін биоотын, сутегі отыны және электрлі әуе көліктерін пайдалану мүмкіндіктері қарастырылуда. Бұл жасыл экономиканың әуе саласындағы нақты көрінісі.

Екіншіден, әуе кеңістігін экологиялық мониторинг құралы ретінде пайдалану – жасыл экономиканың маңызды элементі. Дрондар мен спутниктер арқылы ауаның сапасын бақылау, ластану көздерін анықтау және деректерді цифрландыру экологиялық шешімдерді дәл әрі жедел қабылдауға мүмкіндік береді. Үшіншіден, қалаларды жасылдандыруды әуе кеңістігімен үйлестіру қажет. Жасыл белдеулер, ағаш отырғызу және экологиялық инфрақұрылым қалалардың ауа айналымын жақсартып, зиянды бөлшектердің таралуын азайтады. Әуе кеңістігін дұрыс жоспарлау жел ағысын тиімді пайдалануға және ластанудың жиналуын болдырмауға көмектеседі. Қазақстан үшін бұл бағыт ерекше маңызға ие.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, экологияны қорғау және жасыл экономиканы дамыту – тұрақты болашақтың кепілі. Әуе кеңістігіндегі жасыл экономиканы дамыту арқылы еліміз ауаның ластануын азайтып қана қоймай, инновациялық және экологиялық жауапты мемлекет ретінде қалыптаса алады. Бір сөзбен айтқанда, ауаның тазалығын сақтау – тек жердегі шаралармен шектелмейтін кешенді міндет. Әуе кеңістігін жасыл экономика талаптарына сай пайдалану экологиялық тепетеңдікті сақтаудың және болашақ ұрпаққа таза орта қалдырудың тиімді жолы.

Жоғарыдағы статистикаға сүйене отырып, дәл қазір төбемізде қанша ұшақтың ұшып жүргенін елестете беріңіз. Көзге көрінбейтін әуе дәліздерімен бір мезетте бірнеше жолаушы және жүк ұшақтары өтіп, атмосфераның жоғарғы қабатында өз ізін қалдыруда. Біз оны байқамаймыз, бірақ әрбір рейс ауаның құрамына әсер етіп, экологиялық жүктемені біртіндеп арттыра береді. Осы тұрғыдан алғанда, әуе кеңістігі де экологиямен тікелей байланысты орта екені айқын, ал оны жасыл экономика қағидаттарына сай басқару бүгінгі күннің өзекті мәселесі. Қазақстанда жолаушылар тасымалымен айналысатын әуе компаниялары елдегі азаматтық авиация нарығының негізгі бөлігін құрайды. Қазіргі таңда бұл салада Air Astana, FlyArystan, SCAT Airlines, Qazaq Air және Sunday Airlines белсенді қызмет атқаруда.

Аталған компаниялар ішкі және халықаралық бағыттар бойынша күн сайын ондаған рейс орындап, халықтың мобильдігін арттырумен қатар әуе кеңістігіндегі қозғалыс тығыздығын қалыптастырып отыр. Жолаушылар авиациясының дамуы экономикалық тұрғыдан маңызды болғанымен, ұшақтардан бөлінетін көмірқышқыл газы мен өзге де зиянды заттар атмосфераға қосымша жүктеме түсіреді.

Осыған байланысты әуе компанияларының жанармайды үнемдейтін әуе кемелерін пайдалану, рейстерді оңтайландыру және экологиялық стандарттарды сақтау бағытындағы қадамдары ауаның ластануын азайтуда шешуші рөл атқарады. Еліміздегі әуе компанияларының жасыл экономикадағы тағы бір маңызды бағыты – қалдықтарды азайту және жолаушылар пайдаланатын ыдыстардың экологиялық материалдардан жасалуын дамыту. Қазір Air Astana, FlyArystan және SCAT Airlines сияқты компаниялар ұшақ ішіндегі тағам контейнерлері, қағаз стакандар мен ыдыстарды қайта өңделетін немесе биоыдырайтын материалдардан жасау тәжірибесін енгізуде.

Бұл шаралар қалдықтардың кәдеге жаратылуын қамтамасыз етіп, пластикалық қоқыстың табиғатқа түсуін азайтады. Сонымен қатар, жолаушыларға экологиялық жауапкершілікке шақыратын ақпараттық кампанияларды жүргізу арқылы әуе компаниялары жасыл экономика қағидаларын қоғамға таратуға мүмкіндік алады. Мұндай практикалар тек экологияны қорғаумен шектелмей, авиакомпаниялардың корпоративтік имиджін жақсартып, тұрақты дамуға қосқан нақты үлесі болып отыр. Мақаламызды қорытындылайтын болсақ, жасыл экономика тек жер бетінде ғана емес, әуеде де қалыптасуы тиіс. Ал әуе кеңістігі тек бір елдің немесе бір аймақтың ғана меншігі емес, бүкіл адамзатқа ортақ ресурс. Бұл ресурсты тиімді әрі тұрақты пайдалану тек экономикалық даму үшін емес, сонымен қатар экологиялық қауіпсіздік үшін де аса маңызды.

Әуе кеңістігін дұрыс басқармау, ұшу тығыздығын ескермей рейстерді жоспарлау және экологиялық талаптарды орындамау атмосфераға зиянды қалдықтардың көптеп түсуіне, ауа сапасының нашарлауына әкелуі мүмкін. Сондықтан әуе кеңістігін қорғау және оны экологиялық тұрғыдан тұрақты пайдалану – барлық мемлекеттер мен авиация саласының ортақ міндеті. Халықаралық стандарттарды енгізу, экологиялық технологияларды қолдану, жанармайды үнемдейтін ұшу режимдерін енгізу және әуе компанияларының корпоративтік жауапкершілігін арттыру осы міндетті орындаудың негізгі жолдары екенін әсте ұмытпау керек.

Осылайша, әуе кеңістігін қорғау – тек ұлттық деңгейде емес, жаһандық деңгейде тұрақты дамуды қамтамасыз етудің маңызды бөлігі. Таза аспан – болашақ ұрпаққа қалдыратын ең маңызды мұралардың бірі.

Арна ЖҰМАТАЙ